Anotouno un dos seus integrantes con esa sorna tan característica (chamémoslle retranca) que se estila por terras galaicas: "Congratúlanos presentarlles a Sondeseu, a mellor orquestra de folk en toda a Península.. ademáis da única". Algún responsable cultural das administracións municipais e autonómicas debería morrer da envexa e seguir o exemplo, pero intuimos que non caerá esa breva. E sairemos perdendo todos, porque esta orquestra nacida da escola de música tradicional de Vigo onstitúe unha das experiencias sonoras mais vivificantes, contaxiosas e alentadoras que teñen pisado a capital. Sen ínfulas: só cunhas ganas descomunais de transmitir paixón. (...)
''Berrogüetto ten unha visión da música do país e do propio país, e iso é o que queremos reflexar''
''Berrogüetto, corpo aberto en sete latexares, trasládanos esa infinita sinfonía, unha voz que xorde de tan dentro que mesmo doe porque é a nosa propia voz feita música. Eles fannos soñar que outra música, outra orde cósmica é posible''. Rosa Aneiros.
Hai xa quince anos que Berrogüeto viu a luz xuntando baixo o mesmo paraugas seis músicos cunha única finalidade; levar a música tradicional do país cara ao futuro, combinandoa con novas sonoridades. O seu propio nome será a caixiña na que gardar a alma do grupo. Berrogüeto é unha sorte de neoloxismo formado polas palabras, berro (do verbo berrar), guetto (minoría marxinada) e Soweto (barrio do sur de Iohannesburgo, expoñente da oposición ao 'apartheid'). Seguindo está lóxica nominal, dar voz e berro aos máis desfavorecidos será unha razón de existir na música para Anxo Pintos, Guillerme Fernández, Isaac Palacín, Quico Comesaña, Quim Farinha, Santiago Cribeiro e o novo vocalista, Xabier Díaz.
'Kosmogonías' é, polo de agora, o último berro do grupo folk, a quinta peza creada para a banda sonora de Galicia. Este disco sairá a venda o próximo seis de abril e virá acompañado dunha xira polas principales cidades galegas e españolas. Composto por once novos temas, 'Kosmogonías' achega de novo un matiz de innovación e experimentación á música tradicional. Anxo Pintos (zanfona, gaita, saxo soprano, violín e teclado) esfiaña a súa esencia. Pregunta: 'Kosmogonías' é o nome do último traballo. Buscan as respostas ás preguntas do ser humano, aos enigmas cósmicos? Resposta: O nome vén da necesidade que sempre tivo a humanidade de buscar as respostas de por que estamos aquí. É unha reflexión que trata de mirar en vértical para despois poder facer unha mellor ollada en horizontal, entre nós.
É tamén unha chamada cara un sistema organizativo máis xusto na sociedade global e local. Pensamos que nisto pode axudar o feito de mirar cara ese espazo que nos sitúa nun horizonte máis humilde que o que agora mesmo temos. Somos unha especie depredadora co resto de habitantes e de materiais que ten o Planeta e con nós mesmos. É unha reflexión, pero sempre nunha clave optimsta, humilde e nada presuntuosa, aínda que poida parecer moi pomposa toda esta teoría.
P: Que ofrece de novidade este traballo? Segue esa liña reflexiva? R: Desde o punto de vista teórico e no traballo gráfico vanse notar estas reflexións. Dende o punto de visto musical este traballo ten a vagaxe de quince anos acumulada por Berrogüeto e a novidade principal de que vai ser o primeiro disco grabado con Xabier Díaz ao frente da voz. Sobre este alicerce teórico estético e na novidade de Xabier Diaz é no que se fundamenta.
Cambios internos P: Como foi a incorporación de Xabier Díaz á banda? R: Desde que se foi Guadi Galego plantexábasenos a necesidade de buscar unha nova voz e el xa traballara nalgunha ocasión con nós, nalgún directo. A verdade é que cando llo dixemos mostrouse encantado. Sempre comentamos que daba a sensación de que Xabier levaba moitos anos no grupo e apenas pasaran tres meses.
A nós veunos moi ben. Calquera novidade humana nun grupo no que xa levabamos moitos anos de convivencia pode supoñer certo reequilibrio de órbitas, e a ese nivel as ganas e a forza coa que entrou Xabier viñéronlle moi ben ao grupo. Ademais as súas aportacións e puntos de vista musicais sempre caen ben.
P: Botase de menos a Guadi Galego?
R: Non dende o punto de vista do que é o traballo. Pero evidentemente, Guadi ten unha personalidade como vocalista insustituíble. Seguimos tendo todos unha boa amizade e somos camiñantes de fondo, nunca se sabe como rematarán as traxectorias de cada un de nós ou de xeito colectivo. Hai membros do grupo que seguen traballando con Guadi noutros proxectos. Eu creo que agora mesmo o grupo está compensado e consolidado coa aportación de Xabier Díaz.
O son do país P: Cal é o segredo da sonoridade do grupo? E esa asociación tan directa con Galicia?
R: Esa toma de terra permanente coa música tradicional galega ten que ver con que parte dos músicos de Berrogüetto provimos deste hábitat da música tradicional, aínda que despois a formación sexa máis extensa noutros xéneros musicais.
O mergullamento da música popular vai facer que despois poidas trasladar todo ese perfume sonoro e o vaias colocando gota a gota nas túas composicións. Toda esa paisaxe sonora ao final tamén está traspasando os poros da túa creatividade e ao final es un transmisor máis dentro de toda esa cadea da tradición musical.
P: É fácil innovar na música tradicional de xeito que non renxa?
R: Nunca tes a certeza de facelo coas garantías de que o que fas renxa ou deixe de renxer. O que si é certo é que un bo saber da música tradicional permiteche saber canto te achegas e canto te alonxas dela e iso podelo facer con coñecemento de causa, o que che permite ser honesto en todos os pasos que vas dando. A ese nivel eu creo que Berrogüetto sempre actuou con moita honestidade, sempre fixo o que quixo sen mirar o aspecto máis comercial e neste coidou moito o apartado artístico.
O grupo ten unha visión do que é a música do país e unha visión do que é o país e queremos que iso tamén saia reflexado nos nosos traballos, pero co compromiso de ser persoas que nacen, viven e conviven cunha determinada cultura no territorio que habitan. Ese é o plantexamento desde o que partimos.
P: Como traballa internamente Berrogüeto? Hai líderes?
R: Non. Unha das características deste grupo e que é unha especie de ente no que os músicos somos como formigas que actuamos sempre pensando no beneficio da comunidade. Todos os egos están ao servizo dun fin común que é o de facer música.
Eso creo que é algo que todos os compoñentes entendemos desde o primeiro momento, e ademais é o segredo da nosa lonxevidade, e non só porque un pode chegar a vello senón porque podemos facelo con boa calidade de vida creativa colectiva. Ese, quizais é un dos puntos que máis destacamos, porque non é demasiado fácil chegar así aos quince anos con ganas de seguir outros quince.
O mañá para 'Kosmogonías' P: Que esperan deste disco? Que xiras teñen pensado facer?
R: Temos moitas ilusións postas neste disco porque estamos convencidos que é un moi bo traballo desde o punto de vista gráfico e tamén desde o punto de vista musical. Sempre intentamos coidar moitísimo todo o deseño e ademais terá algún tipo de agasallo para quen queira levalo á súa casa.
P: É difícil vender discos en tempos de crise?
R: Creo que nos momentos de crise é cando máis falta fai seguir traballando con todas as ganas, dando o mellor de ti mesmo e sen deixarte caer no pesimismo.
Parte probablemente desta crise é unha sorte de estado de ánimo colectivo que ao final leva a que todos deixemos de levar a man ao peto para comprar ou para consumir como se viña facendo antes. Pero das crises tamén se pode salir beneficiado e reforzado. É boa para reflexionar por que e como se producen. No noso caso está claro que houbo certos actores que tiveron un factor tremendamente especulativo e iso pode servir para que todos sexamos un pouco máis cabais á hora de consumir. Probablemente haxa que encamiñarse cara a outro modelo produtivo e non ao ladrillo, como se fixo ata agora.
O vindeiro sábado día 13, estaremos no serán de Toutón. Este ano non estará o carneiro no palco como viña sendo costume. A organización, fíxonos saber que desisten desa práctica. Alédanos moito a nova, pois non eramos pouc@s @s que lle fixeramos de “viva voz” esa petición. Esperamos vervos a todos
O grupo está rematando un novo traballo no que o 95% das pezas son temas tradicionais, con arranxos de Linho
Dun cuarteto de pasarúas a unha orquestina ou murga. Así evolucionou o grupo Linho do Cuco, nado en A Estrada, que a piques está de sacar á luz novo traballo. Para o 13 de marzo está confirmada a súa actuación no Salón Teatro lalinense, dentro da programación «Feito en Lalín», a partires das 21.30 horas.
-¿Axiña sairá «Linho III»?
-Estamos facendo o posible para que esté na rúa pronto. Acabado xa está. Faltan as últimas voltas normais que se lle adica a calquera traballo.
-¿Que contén esta terceira publicación?
-Bueno realmente é o segundo traballo de Linho do Cuco aínda que lle puxemos terceiro. O segundo xa estaba, había temas gravados pero finalmente decidimos que non sairá, e aquí chega «Linho III» que son temas populares absolutamente bailables. É máis, o 95% son temas tradicionais -que interpretan grupos coma Os Dezas de Moneixas ou outras formacións de Galicia- aos que nós lles demos o noso xiro. Realizamos unha interpretación de ditos temas baixo o noso concepto, que non ten que ser mellor ou peor que o que fan eles.
-Falamos de temas moi coñecidos...
-Trátase dun repertorio de temas moi coñecidos e moi bailables. Estamos facendo o posible para que se poidan escoitar o vindeiro 13 de marzo no Salón Teatro de Lalín. A intención é abrir aquí a xira de presentación do disco para continuar logo por A Estrada e por Santiago onde temos a intención de darllo a coñecer ao público. Espero que se encha o Salón Teatro. Con todos os que nos coñecen por aquí, malo será...
-¿Cando comezaron a artellar este disco?
-Primeiro fixemos unha escollida de temas e o pasado 5 de decembro foi cando comezamos a gravar nun estudo en Pontecaldelas. Non foi doado dende o momento en que tiñamos que poñernos de acordo nove persoas, chegar con todo ben ensaiado e coas cousas claras. Pero fíxose e debemos de salientar as excelentes colaboracións coas que contamos neste traballo. Dous deles, Pedro Pascual e Óscar Fernández, foron mestres meus no finado Conservatorio de Música Folque de Lalín. Nun dos temas colabora Iván, que toca flamenco como quere e Celso se prestou a recrear o son de foguetes de seis estalos. Xente que admiramos e respetamos moito colaborou con nós en «Linho III».
-Pouca xente tocaba o acordeón diatónico cando se iniciou...
-Certo. Hoxe xente moi nova toca o acordeón diatónico e a zanfona. A música popular segue sendo a esencia dun país e xa se pode vivir profesionalmente dela.
Iván Area: “A sociedade que non conserve o seu patrimonio inmaterial caerá no olvido” http://bit.ly/2NQ9U3
(texto engadido o día 22/ / 9/ / 09 )
O Proxecto Ronsel, creado polas tres universidades galegas e a Consellería de Cultura, leva dende 2007 traballando para salvagardar, preservar e poñer en valor o Patrimonio Cultural Inmaterial (PCI) de Galicia, un labor que nunca terá fin, pero que é necesario para lembrar o que fai único a un pobo. Iván Area, coordinador de Ronsel, explica os obxectivos desta iniciativa.
Que é o patrimonio inmaterial? Significa un xiro respecto da idea convencional de patrimonio. O que se fai non é ocuparse de prácticas supostamente non materiais, senón introducir unha nova maneira de considerar o que pode ser patrimonio: chamar a atención sobre prácticas contemporáneas que sexan protagonizadas por calquera membro vivo da sociedade, en vez de limitarse só ao conxunto de bens –monumentos, memoria de personaxes históricos, arquitecturas– que unha entidade autorizada nomea como patrimonio e que son obxecto de contemplación pasiva.
Algún exemplo concreto? A lingua, a música, o baile e a danza, os oficios, os coñecementos tradicionais para traballar a terra e o mar, os xogos... As prácticas máis doadas de observar e de propoñer como patrimoniais son as tradicións porque son formas que se repiten e nas cales participa un sector representativo da sociedade. Estas prácticas teñen un denominador común: compóñense de contactos sobre todo tipo de soporte, de xestos, de movementos e de interaccións.
E se alguén lle preguntara que utilidade práctica ten? Desde a nosa perspectiva o patrimonio inmaterial de todos os pobos, no que están incluídos os coñecementos necesarios para vivir da terra, dos mares, en fin, da interacción coa natureza, son os que han ocupar o lugar que deixará esta sociedade devoradora da natureza, construída sobre o usos e o abuso de recursos naturais non renovables. Por iso débense mobilizar e logo patrimonializar aquelas prácticas que teñan utilidade para os humanos, agora ou no futuro. Unha sociedade construída a partir dos PCI locais sería, sen dúbida algunha, unha sociedade máis pacífica, segura e sustentable.
Non adoita este tipo de patrimonio ser máis rico no mundo rural? Foi a Unesco a que consensuou un concepto de patrimonio inmaterial pensado para recoñecer as achegas de moitos grupos humanos que non dispoñen de obras arquitectónicas visibles. Esta é a razón pola cal adoita asociarse ao ámbito rural, mais esa distinción é enganosa, pero calquera espazo da nosa sociedade, nas cidades tamén, produce patrimonios que teñen igualmente carácter material e inmaterial. Hai que explicar que se Ronsel privilexia neste momento as accións sobre o espazo rural e mariñeiro, porque desexa contribuír ao desenvolvemento económico e cultural dos lugares máis fráxiles.
Pois, que precisa unha tradición para que se lle outorgue a categoría de patrimonio? Entre todas as opcións que recolle a Unesco na súa definición só quedan excluídas as tradicións, prácticas, etc. que non respecten a declaración universal dos dereitos humanos.
Cal é a meta do Proxecto Ronsel? Ante todo, a salvagarda do patrimonio inmaterial, que segundo explica a Unesco, pasa por asegurar a súa viabilidade social e económica, incluíndo a súa identificación, documentación, investigación, promoción, difusión, protección e transmisión. A integración do PCI galego nos currículos do ensino obrigatorio en primaria e secundaria é un dos nosos obxectivos máis sobranceiros.
Non hai moitas iniciativas que teñan detrás ás tres universidades e á Xunta… Non estou moi de acordo no feito de que resulte complicado integrar as distintas administracións nunha iniciativa como esta. Máis ben diría que, polo seu carácter integrador, o patrimonio inmaterial abrangue campos moi diversos da cultura galega e por iso resulta interesante para administracións de calquera natureza.
Chama a atención tamén que partan vostedes de estudos como unha análise DAFO, de puntos fortes e débiles. Bota a faltar esta perspectiva noutros proxectos culturais? Evidentemente para levar a cabo un bo traballo hai que facelo empregando a metodoloxía máis integradora, que permita a participación sexa cal sexa o nivel científico e hoxe en día esta é a que propón a Unesco. Ademais, a análise DAFO, realizada por máis de 60 prestixiosos activistas e científicos culturais sobre o patrimonio, foi unha achega orixinal. Non imos falar doutros proxectos culturais pois neste país cada un fai o que pode. Nada se lle pode reprochar a quen traballa por amor á súa cultura.
En que proxectos están traballando actualmente? Xusto vimos de rematar un libro en galego, castelán, francés e inglés sobre instrumentos musicais galegos que continúa na liña dun anterior sobre contos, e temos moi avanzados outros dous, un sobre oficios e outro sobre xogos tradicionais. Tamén traballamos na edición de tres grandes estudos, un sobre os oficios tradicionais, outro sobre a menciñaría e outro sobre a gaita de fol que será o tema dunha tese de doutoramento que se lerá a finais do ano que vén e que está financiada desde o proxecto Ronsel. Este ano programaremos tamén a terceira mostra de Patrimonio en Ourense e tamén comezamos un obradoiro de extensión universitaria. En fin, non paramos! E, por suposto, nunha colección de fichas que publicaremos neste xornal sobre construción de instrumentos, que irán acompañadas de vídeos que publicaremos no portal ronsel.uvigo.es.
Terá fin algún día o seu labor? Ronsel é un proxecto realmente orixinal que fornece posibilidades de interpretación da diversidade das prácticas sociais para que as entidades se fagan cargo delas en políticas patrimoniais. Como tal, xamais esgotará o repertorio desas posibilidades, porque as prácticas sobre as que traballa son vivas, mudan e se transforman. Ronsel é un lubricante entre os poderes públicos e a actividade dunha poboación que lle busca saídas eficaces, dignas e rendibles ás manifestacións que deben ser transmitidas ás xeracións máis novas.
Non é utópico o seu papel? Si, pois o patrimonio muda e adáptase constantemente, pero o que nunca se empeza xamais se remata. Aínda así, gustaríame incidir na utilidade que teñen este tipo de iniciativas, que contribúen á posta en valor da nosa cultura así como a transmisión dun legado cultural que, doutro xeito, pasaría desapercibido e que a sociedade non debe esquecer. Ronsel é fornecedora de posibilidades, que logo as distintas institucións e entidades deben aproveitar. Por iso buscamos traballar cun número elevado de prácticas, para que ao final algunhas delas cheguen a ser políticas patrimoniais definitivas.
El gaiteiro José Posada, natural de A Razela (Verín), tocando en la Calle de la Trocha en Santiago de Cuba en los años 20.- ARCHIVO RODOLFO POSADA
Las maletas de los emigrantes que embarcaron en los puertos de Vigo y A Coruña a hacer las Américas desde el siglo XIX portaban lo imprescindible para construir una vida, pero, aun así, la gaita siempre ocupó un lugar preeminente en el manual abreviado de la supervivencia. Los gallegos de Cuba no sólo llevaron con ellos su legado sonoro y lo cultivaron profusamente, sino que lo ampliaron. De igual modo que la genealogía de cientos de miles de gallegos pasa por la isla caribeña, también las raíces de la música popular germinaron en ese pedazo de tierra abonado por el cruce de muchas culturas.
Hasta las primeras décadas del siglo pasado, la comunidad hizo tradición propiciando el nacimiento de formaciones y géneros musicales. No por casualidad el himno gallego se estrenó en La Habana en 1907, de la mano de la prestigiosa Banda Municipal de la capital y con la dirección de Guillermo Tomás, una figura clave en la historia de la música cubana.
"Es imposible contar la historia de la música popular gallega sin Cuba y Argentina", afirma el historiador vigués Ramóm Pinheiro, especialista en las melodías gallegas trasatlánticas. En 2007, Pinheiro cruzó el charco para investigar sobre el terreno el legado de los emigrantes en Cuba, que acogió gran cantidad de instrumentistas "y, como a personas de muchas otras profesiones, les dio trabajo". Como recoge en el libro A La Habana quiero ir. Los gallegos en la música de Cuba (Sotelo Blanco, 2009), Pinheiro comprobó que, si bien el activismo cultural de los gallegos se dispersaba por ateneos, fundaciones y sociedades, su huella sonora alcanzaba las bandas de música, la música coral, el teatro lírico, la ópera, la zarzuela y la música popular.
"El creador del danzón, el ritmo nacional de Cuba, fue Miguel Faílde, hijo de cubana y gallego", advierte. "Pronto se incluyó el danzón en el repertorio de las fiestas dominicales de las sociedades, como las que se celebraban en el Jardín de la Cervecería Tropical, hasta el punto de que el hecho de aprender a bailar el danzón para los gallegos residentes en Cuba era la forma popular de ganarse la ciudadanía". Las alboradas, muiñeiras y jotas convivían en el programa de las orquestinas con guajiras, polcas y pasodobles. Los resultados de aquella mezcla también cuajaron al otro lado del océano en forma de habaneras, muy populares en esta orilla y prácticamente en desuso en la isla.
Buceando en archivos, como el del Museo Nacional de Música de La Habana, Pinheiro dio con algunos tesoros que llevaban décadas durmiendo en el olvido. Uno de ellos es la partitura Cuba-Galicia del maestro Tomás que, junto con obras de José Castro Chané, Pascual Veiga, Manuel Quiroga y Juan Parga, fue parte del repertorio de un concierto celebrado en el Teatro Mella de La Habana en febrero de 2008, una ocasión memorable en compañía de Pablo Milanés y que formó parte de los actos organizados coincidiendo con la presencia de Galicia como cultura invitada en la Feria del Libro. El acontecimiento musical que reunió a artistas cubanos y gallegos (instrumentistas, cantantes y bailarines) se reedita este mes en el Teatro Rosalía de Castro de A Coruña (día 23), el auditorio del Campus Universitario en Santiago (día 25) y Teatro Caixanova de Vigo (día 30). Descarga ao vivo, nombre que designa este proyecto de investigación y de puesta en escena musical sin precedentes, está promovido por la compostelana escuela de música popular A Central Folque y el prestigioso Instituto Superior de Artes de Cuba.
Uno de los codirectores musicales de la gira es el pianista Alejandro Vargas, cuyo trabajo Trapiche (2008) fue elegido mejor disco de jazz en la isla. Vargas reconoce que esta experiencia supone "un rescate valioso de toda esta coincidencia de ritmos que une dos naciones en un mismo discurso". El éxito de la canción melódica, con gallegos de segunda generación como Antonio Machín, ensombreció el componente musical gallego hacia los años 30; posteriormente, el triunfo de la revolución arrojó ciertos prejuicios sobre aquellos referentes musicales, que pasaron a ser considerados como muestras de colonialismo.
"Aunque los músicos venimos de órbitas artísticas diferentes, como jazz, folk y clásica, conseguimos hacer una fusión espontánea en la que todos confluimos de manera natural, sin forzar nada, de ahí que nuestros criterios de dirección realmente sean escuetos", indica Pedro Pascual, acordeonista y compositor. "Cada vez el encuentro es más agradable porque la música ya está dentro de nosotros", dice el otro gallego implicado, el guitarrista Marcos Teira. "No nos cortamos a la hora de rehacer melodías, incorporar arreglos atrevidos y cambiar melodías del siglo XIX, nos dimos libertad para construir algo nuevo".
"Achegarnos máis á raíz foi un reto", di Pedro Lamas
Ó. IGLESIAS
O camiño da Nova Galega de Danza (NGD), inédito en Galicia na súa mestura de tradición e danza contemporánea, segue producindo. O seu terceiro proxecto, Tradicción, presentado hai agora nove meses no Teatro Rosalía, sae en disco o vindeiro 16 de xuño. "Comercialmente, a vida dun espectáculo son dous anos e medio como moito, así que aínda estamos na xestación", di Pedro Lamas, compositor e director musical da Nova Galega.
En Tradicción "non hai trampa". "Toda a música que se escoita aquí é a que reproducimos en directo". Masterizado por Guillerme Fernández, o traballo -editado e distribuído por Falcatruada e Lonxa Cultural, tamén dispoñible nas tendas da Rede- responde ao concepto dos seis músicos e sete bailaríns da compañía: a banda sonora do espectáculo. O disco recolle 11 temas que queren achegarse á tradición "máis que nos espectáculos anteriores". Por unha parte, pezas recoñecibles desde Os Ancares a Bergantiños, coma o Alalá do Cebreiro.
Pero tamén composicións das que se recollen a pé feito. "Muiñeira de Sofán correspóndese co repertorio d'Os Queixas, un cuarteto de gaitas que aínda funciona na parroquia de Cerceda, onde puidemos contactar co gaiteiro Manuel Gende". O mesmo acontece co Pasodobre de Carelle, que lle aprenderon ao gaiteiro Manuel Lago, ou Moliñeira de Bazal. A extensión do disco - 61 minutos, e sen DVD- está condicionada polo uso escénico no espectáculo. "Non son temas axeitados para a radio", convén Lamas, "pero o obxectivo do disco non é concibir cortes para radiofórmula".
O de ir máis alá na apertura cara ao tradicional, despois de Alento (2003) e o multipremiado Engado (2007), non o ve coma un paso atrás. "Foi un reto", di Lamas, que xoga coa adicción -"gusto por ese material"- e a polisemia da tradición: "Pretendemos reformular os elementos que forman parte do noso patrimonio e darlles unha perspectiva diferente na coreografía, na música e na escenografía". Na idea de vencellar a tradición a algo recoñecible para todo o mundo, achéganse ao estándar "con respecto polo coñecemento do público, e coidándonos de que non sexa unha caricatura do orixinal". O traballo de NGD, neste sentido, segue sendo aportar visións diferentes para melodías xeralmente pensadas para gaita, redobre e voz. Na súa versión falamos dun conxunto instrumental de vibráfono (Juan Collazo), guitarra (Ricardo Rozas), acordeón (Suso Iglesias), voz (Xabier Díaz e Toño Domínguez), batería e percusións (Miguel Queixas) e o propio Lamas, con saxo soprano, gaita e percusión tradicional).
Desde o debú en 2001, cando os bailaríns Vicente Colomer e Jaime Pablo Díaz se xuntaron con Xosé Lois Romero -que hoxe dirixe a música de Ovay para Quique Peón, no Salón Teatro- e quedaron finalistas no IX Certamen de Danza Española y Flamenco, Nova Galega convertéronse nunha sorte de pioneiros sen referentes en Galicia. Outra cousa é vivir da música. Ademais de simultanear proxectos, o substento "máis constante" é a docencia.
A xira comeza agora por Sanxenxo e Zaragoza, a falta de confirmarse o cartel do Festival de Ortigueira. O que poida vir despois, e o futuro do Centro Coreográfico Galego, forma parte da mesma historia. "Se a danza xa sofre para achegarse socialmente á xente, todo o que sexa reducir esforzos debémolo lamentar todos".
O gaiteiro Carlos Núñez narra para La Voz as semellanzas que atopa entre a fala do interior do país tropical e o galego
Se damos unha volta polo Museo da Lingua Portuguesa de São Paulo atoparemos un vídeo no que Caetano Veloso nos di que o portugués do Brasil é a mellor lingua do mundo para cantar. ¿Lembrades cando na escola nos contaban aquilo de que o rei Alfonso X o Sabio, mentres utilizaba o castelán para as leis, escribía as cantigas en galego?
Alí sorpréndenos unha xigantesca árbore xenealóxica das linguas na que aparece o nacemento do portugués, fillo do latín vulgar coma o francés, o castelán, o catalán e o provenzal. E atención: nin rastro do galego...
Afortunadamente, tras o noso desencanto, na «sala interactiva» deste museo, xenialmente concibida polo meu amigo o erudito e artista José Miguel Wisnik, descubrimos como os meniños e os estudantes xogan e cantan a ritmo de rap o Ondas do mar de Vigo do noso Martín Códax, facendo unha ponte co Rúas do meu São Paulo do seu Mario de Andrade. Había tempo que eu intuía que a utilización do RAP ( rhythm and poetry ) permitiría a reinterpretación dunha canción que levaba esperando máis de cen anos: a Alborada de Rosalía de Castro. Naquel museo comprendín que ninguén mellor que os brasileiros para facer con mestría esa «poesía ritmada».
Calquera galego ao aterrar no Brasil ten a sensación de chegar a outro planeta, cunha paisaxe tropical e humana moi diferente. É a lingua a primeira en abrazar ao novo visitante... En poucas horas, esqueceremos que o que falan non é galego, senón un portugués sorprendentemente próximo ao galego. Tamén no museo achamos que a explicación disto parece ser que o portugués do Brasil ficou aferrado a unha versión arcaica da lingua, conservando variantes hoxe rexionais en Portugal. Se cadra, xusto como moitos portugueses perciben hoxe o galego.
Polo que ata agora me explicaron, aínda non están estudadas as posibles conexións entre o portugués do Brasil e o galego, porque oficialmente son dúas linguas diferentes. Pero tamén hai lingüistas que consideran que realmente son tres linguas: portugués do Brasil, portugués europeo e galego. E hainos que consideran que son só unha, malia que na actualidade haxa diferenzas importantes, especialmente na escrita.
Outra maneira que teñen de chamarlle a este suposto arcaísmo brasileiro é medievalismo. Esta idea está moi espallada no Brasil. Alí gustan de pensar que nalgúns recantos no mítico Sertão segue viva a Idade Media europea ou ibérica.
É sorprendente como aínda hoxe no Nordeste -a primeira rexión do Brasil en ser colonizada- seguen vivos moitos costumes medievalizantes: os romances, a literatura de cordel coma a dos nosos cegos nas romarías, os improvisadores e repentistas como os das nosas regueifas.
Modernistas e xeración Nós
Esta herdanza tivo tamén o seu reflexo na alta cultura , sobre todo a partir dos modernistas nos anos 20. Eles foron os grandes creadores do imaxinario brasileiro tal e como hoxe o coñecemos, baseado na misciginaçao -a mestura de indíxenas, africanos e europeos-. Interesáronse moito polo folclore e a música. E tamén estudaron esta parte medievalizante do Brasil. Como vimos no museo, os seus grandes poetas como Mario de Andrade e Manuel Bandeira, mesmo escribiron á maneira dun Meendinho ou Martín Códax, como fixeron aquí os neotrovadoristas.
Como nos comentou o antropólogo António Medeiros, «modernista adora arcaísmo». El salientou as semellanzas entre o Manifesto modernista no Brasil do 1922 e o galego de Nós, do 20. Un membro daquela xeración, Guilherme de Almeida, visitou Galicia no ano 33 e chegou a publicar un artigo na revista Nós , titulado Galliza, pátria da Canção . Non debemos esquecer que as cantigas galego-portuguesas eran poesía mais tamén música, e un brasileiro non ía pasar iso por alto... O seu cicerone en Galicia foi Valentín Paz Andrade.
E chegamos á tese dun dos nosos pioneiros, Paz Andrade: no Brasil consérvase moito da vella Gallaecia, que estaría aínda ben presente na cultura dos portugueses cando estes desembarcan no Brasil. Posteriormente, o galaico diluiríase en Portugal coa influencia de Lisboa, do sur, e na costa do Brasil, mais ficaría vivo no interior.
Paz Andrade estudou a galecidade, moi especialmente na obra do para moitos máis importante escritor brasileiro do século XX: o mineiro João Guimarães Rosa, quizais pouco coñecido fóra do Brasil por non tratar na súa obra a cultura do carnaval, praia e samba, senón a dese descoñecido interior. Minas Gerais é un estado máis grande que España. Culturalmente, mesmo na paisaxe, é do máis próximo a Galicia que achei alí. Os mineiros son parecidos a nós mesmo nos tópicos: son desconfiados, responden a unha pregunta con outra pregunta, son conservadores e calados, misteriosos?
No seu impresionante rastrexo, Paz Andrade atopou palabras e expresións tan galegas como: lusco-fusco, aquí e acolá, sol-se-por, arco da vella, demo, lobisomen, orballo, corozas, queixume, vagalume... E costumes como os toques das campás ou sinos, as alfombras de flores no Corpus, o carro de bois, a coca, as penlas, as fogueiras de San Xoán? Eu, que estiven alí, pódovos asegurar que todo isto é verídico. Incluso non puiden resistirme a gravar dúas cancións mineiras no disco de tan galegas como soaban.
O segredo de que a cultura de Minas sexa tan parecida á nosa é aparentemente sinxelo: cando no século XVIII se descubre a riqueza mineira no interior brasileiro os principais poboadores foron os miñotos, ou sexa, os galegos de Portugal. Lembremos que o Miño era o sur da Gallaecia histórica, que se parte en dúas, dando orixe a Portugal. O Miño, como Galicia, disfruta da revolución provocada polo millo chegado de América, a riqueza que se ve aínda nas construcións barrocas pero que provoca un exceso de poboación que ten que emigrar.
É curioso que este éxodo de miñotos a Minas está dalgún xeito na orixe da emigración galega ao Brasil. Os galegos emigran a Portugal desde sempre. Pero moi especialmente enchen este baleiro deixado polos miñotos e de aí pasarían ás cidades, Porto e Lisboa. Nelas escoitan as historias de riqueza dos brasileiros retornados e comezan a emigración galega a partir do XIX e XX que coñecemos.
O gaiteiro galego Carlos Núñez conta para La Voz de Galicia a súa experiencia de un ano en Brasil dedicado a investigar e a preparar o seu novo disco, «Alborada do Brasil», de próxima aparición.
Veño de pasar un ano percorrendo Brasil, gravando o meu novo disco. Lanzarémolo dentro de dúas semanas. Chamarase Alborada do Brasil en homenaxe a unhas proféticas palabras que deixou escritas o meu avó. O seu pai, meu bisavó, José María Núñez, emigrou alí a principios do século XX dende A Mezquita (Ourense) e desapareceu. Sempre se dixo que o mataran por celos profesionais. El era músico, coma min, e sempre sospeitei o que as pesquisas están confirmando: que, en realidade, como moitos galegos, iniciou unha nova vida no Novo Mundo.
Pero isto non é o máis importante da historia. A cuestión é que esta frutífera exploración musical acabou por se converter nunha auténtica viaxe iniciática na que aprendín unha chea de cousas que atinxen a Galicia. Estas son as que gustaría de compartir con vós nesta serie de artigos que hoxe comeza, esperando que as miñas andanzas polo Brasil sirvan a máis xente.
Onde pervive a alma da gaita
Brasil sempre ten sido para os galegos unha patria secreta onde desaparecer. En Brasil falan a lingua seguramente máis semellante ao galego que existe, se non é a mesma... No Brasil segue viva a alma da gaita, transmutada noutros instrumentos. Alí, a cultura das cantigas medievais galego-portuguesas, os nosos instrumentos musicais cáseque desaparecidos, as nosas tradicións... mesturáronse e fixéronse universais. En Brasil vive o noso pasado e quen sabe se o noso futuro.
Alí atopamos a nosa desexada síntese entre a cultura urbana e rural. No Brasil, as ondas do mar, a alborada, as noites de luar, as estrelas, as fogueiras de san Xoán, as sereas, as bruxas e o orballo, por non falar dos nosos diminutivos... gozan do glamour do artisticamente universal. Dito con outras palabras: no Brasil vive unha Galicia cool . Imaxinade a cara coa que ficaron os da Sony cando lles contei todo isto mentres escoitabamos o disco: «¡Carallo con estos gallegos! Ahora van y crean la música galego-brasileira!».
O caso é que volvo a casa convencido de que a nosa relación con Brasil pode ser clave para Galicia na nosa continua reinvención do país e, por que non dicilo, na creación de novos mercados. Sei que está todo por facer, pero penso que poderíamos estar diante dunha nova conexión artística tan potente como foi a música celta, coa que dalgún xeito conseguimos, dende mediados dos anos noventa, poñer a Galicia no mapa para moita xente.
Na ronda de sabios que entrevistamos para o documental que estamos a facer en paralelo ao disco, Ramón Villares, presidente do Consello da Cultura Galega, xa nos avisou: «Brasil é unha grande aposta, non só económica, senón tamén cultural». O meu amigo Manuel Bragado, director de Xerais, resumiuno en tres palabras: «Brasil somos nós». Hai pouco tempo, Juan Luis Cebrián foi aínda máis alá e dixo que «Galicia ten a sorte de ser a terra das cantigas e pode ser a ponte de España e Europa co Brasil».
Sorprende que semellante mina non teña sido explorada por Galicia. Brasil non forma parte do noso imaxinario de afinidades como Arxentina, Cuba, Irlanda ou Portugal. Ata agora a nosa relación con este xigante de xa case douscentos millóns de habitantes debémoslla ao calado e tenaz traballo dos nosos emigrantes, aos non sempre comprendidos reintegracionistas e amantes da lusofonía e a algún pioneiro como don Valentín Paz Andrade, que nos anos setenta publicou unha xoia da que xa falaremos a próxima semana e que nos descobre un novo concepto: a Galecidade do Brasil.
Ninguén lles dixo de nós
O brasileiro de a pé descoñece a existencia de Galicia. Non é a súa culpa, nunca llo contaron. Era duro para Portugal recoñecer que parte da súa cultura vén dun territorio «lá na Espanha». Incluso ignoran onde está exactamente Santiago de Compostela. En cambio, o Camiño fascínaos, proba é o éxito sen precedentes do escritor Paulo Coelho.
Cando descobren que «todo iso» vén dese misterioso país, que non trae aparellado o «imperialismo» europeo, que tanto amola aos brasileiros, entón apúntanse sen dubidalo... Dalgún xeito Galicia axuda aos brasileiros a descubrírense a eles mesmos, nunha parte da súa historia que nunca lles contaran.
Nélida, a introdutora
Comeza a renacer un orgullo sen precedentes. A galego-brasileira Nélida Piñón, primeira muller presidenta da Academia Brasileira das Letras, nas súas aparicións televisivas e na súa obra, fala habitualmente do seu pequeno país de orixe. Trátase dunha persoa cunha intelixencia e enerxía deslubrantes.
Nélida foi un dos meus introdutores na jet cultural de Rio de Janeiro. Nas elites brasileiras dáste de conta do importante que é a música para o país. Todos, absolutamente todos, dende os escritores, os políticos, os empresarios, os militares... saben de música. Todos teñen os seus gustos musicais ben definidos e saben que no fondo, a música é unha das identidades máis fortes de Brasil, por enriba doutras artes. Lembremos a Gilberto Gil como carismático ministro de cultura.
Cecais o único lugar do Brasil onde todos saben que é un galego sexa Salvador de Bahía. Alí a nosa comunidade é potente e está moi ben organizada. Carlinhos Brown contounos que os galegos foron os primeiros en darlle traballo, nunha panadería. Gravar con este xenio indomable foi algo máis que música, foi unha experiencia antropolóxica.
Ter diante ao meu tocaio do Candeal ulíndote e examinándote, como faría un paisano noso, confirmoume a teoría que fun consolidando en Bahía: que entre negros e galegos hai algo moi profundo que nos une e produce unha irreprimible atracción. Quizais por iso no Brasil galego tamén significa 'louro, rubio, branquiño'. Son os opostos que se atraen.
Os outros grandes centros actuais do «poderío galego» son São Paulo e Rio de Janeiro. Alí, é curioso que máis que exhibirse, sempre tenden a esconderse misteriosamente... No Brasil os galegos aprenderon a organizarse en empresas con varios socios. Raro é atopar cabezas visibles, con excepcións que ben darían unha novela ou un filme...
Os galegos alí sempre se camuflaron como portugueses, máis que españois, ou simplemente como brasileiros. Este é un país que se come todo, non crea guetos étnicos. Todo ser humano transfórmase nun tempo récord en brasileiro. Iso mesmo acho que fixo o meu bisavó.
É posible que as percepcións dun músico non sexan científicas, pero como dixo un tal Leite de Vasconcellos: «Os artistas adivinham muitas vezes o que, por outro lado, os investigadores de História descobrem a custa de fatigante labor cerebral».
O gaiteiro que presenta o "Alalá" desta noite, José María Lagares, naceu en Santaia de Moar, en Frades, pero nos anos 50 tivo que emigrar para Brasil e chegou a São Paulo onde traballou como cobrador do tranvía e camareiro; a base de esforzo e axuda da familia, abriu un restaurante que pronto gañaría sona en São Paulo, porque Zé Lagares acompañaba os pratos e as comidas con muiñeiras e xotas que aprendeu en Ordes. Así foi gañando a vida e criando os dous fillos que tivo, xunto a unha terceira filla adoptiva de orixe brasileira.
O irmán de "Zé Lagares" chamábase Ricardo. Se "Zé" era o gaiteiro da familia, Ricardo foi o birindeiro. Ao ver os vídeos que mostran das xuntanzas que facían na casa cando "Zé" ía pasar as vacacións a Galicia dan ganas de sentar con eles. Ricardo foi quen compuxo a canción de "Manuel do Campo", un orgullo para toda a familia Lagares porque dende que a inventou Ricardo cántase por todo Galicia e, ao parecer, tamén por Brasil
Leni, Yoli, María e Tere ou o que o mesmo, As Tanxedoreas, subiron unha vez máis ao esceario, mais esta vez na súa cidade e cun traballo discográfico baixo o brazo: ‘Enerxía para botar por fóra’, un cd coa escolma das mellores pezas das recollidas feitas ao longo dos seus seis anos de existencia.
A son do pandeiro, panderetas, castañolas ou percusións, o potencial das cinco integrantes de As Tanxedoras deixouse notar onte sobre as táboas do Centro Cultural Caixanova. ‘Estamos moi ilusionadas por poder tocar na nosa cidade e nun lugar tan emblemático como é Caixanova, xa que, pese a ser viguesas, aquí é onde menos oportunidades de tocar tivemos’, afirmou para este medio, María Silva, unha das Tanxedoras, horas antes do comezo do recital. O repertorio foi a base de pezas que as cinco intérpretes recolleron polas aldeas de toda Galicia ao longo de seis anos: ‘A riqueza do noso patrimonio musical é importantísima; cada zona ten un xeito propio de nasalizar a voz, variando incluso fonéticamente, e acompáñase por diferentes instrumentos, por exemplo, mentres en Ribeira domina a gaita e o tambor, na Costa da Morte, a pandeireta’, afirmou Silva. Ao longo deste tempo teñen recollido todo tipo de expresións artísticas, aínda que para As Tanxedoras as que máis chaman atención do público son as que musicalizan aparellos cotiás: ‘É moi curiosa a tradición que aínda conservan na zona de Ourense, onde se acompañan coa son das tixolas ou os temas musicalizados pola son das sachadas; a xente chócalle, pero estes costumes existían, xa que nas xornadas de campo, facían competicións para ver quen remata antes e despois botábanse a cantar acompañándose do que tiñan a man’, sinalou a cantareira. Vigo, ao seren unha área industrializada, conserva pouco deste patrimonio: ‘Da cidade temos algunha cantiga de taberna, festeira acompaña por gaita ou acordeón; é máis rico o acerbo de Mondariz ou A Paradanta, que conservan a tradición dos seráns’, concluíu María Silva, que xunto as súas compañeiras, comezaron no folk de nenas.
Para aclarar que os ritmos tradicionais non son só un feixe de gaitas, esta organización impulsa o estudo e promoción dos novos sons que se producen nestes intres no país.
Víctor Paz Morandeira
“Para distinguir o de aquí, hai que ter unha visión multicultural”. É a tese de Sergio Fernández, músico catalán que toca a gaita e que agora vén de se lanzar á aventura co acordeón diatónico. Reside en Galicia, e a única forma que ten de se familiarizar con este instrumento é a través dun mestre como Pedro Pascual, integrante de Marful e toda unha referencia nesta materia. “Ségueme a alucinar que exista unha escola así”, di o profesor. “Cando eu comecei a tocar, tiña que pagar cursos en Euskadi ou Francia. O que a min me levou varios anos, aquí pódese facer en un”, di. Estase a referir á escola musical que a Central Folque ten en Santiago de Compostela, unha iniciativa pioneira, cun plano de estudos de catro anos, para se especializar na música tradicional galega. Pascual dá clases todos os sábados xunto a un interesante conxunto de “non docentes”, como os define Ugía Pedreira, compañeira de grupo de Pascual e directora desta novidosa academia. “Somos todos da xeración dos 70, a de Carlos Núñez”, recorda a cantante, que cre que a profesionalización veu despois da creación no seu caso, pero que esta porta que eles abriron pode agora beneficiar as novas xeracións. “Vese que Óscar é un bo músico, con moitos recursos”, di Ramón do seu profesor, Óscar Fernández, que lles ensina, a el e outros compañeiros, a coñecer ben a zanfona, instrumento que sae moito do típico, adxectivo que nesta escola, aberta ao mundo, parece non existir. Pauliine, licenciada en Filoloxía Hispánica, provinte de Letonia, recorda que se puxo a tocar este instrumento porque se sentiu interesada polos ritmos do país logo de ler un libro sobre lendas galegas. “A música evoluciona, non é ríxida, e aquí axúdannos a fixar ese enfoque”, explica Beatriz Blanco, que vén de tocar con Pedro Pascual un tema moi na liña de Yann Tiersen, o célebre compositor da banda sonora de Amélie. Non por nada opina Pascual que Francia ten máis tradición co acordeón diatónico. “Non me atrevería a falar dun estilo galego con este instrumento”, di, pero ben que probou que se poden facer propios os sons alleos.
Do local ao global Esta filosofía, a de fusionar o cosmopolita coa tradición máis local, parece imperar nunha escola que tivo o ano pasado unhas 400 solicitudes, aínda que só admitiron a 120. “A selección foi moi difícil”, admite Edelmiro Fernández, responsable das clases de gaita, que xa era ‘non docente’ na anterior escola que tiñan el Lalín. Agora, esa primeira academia dividiuse en dúas localidades, a de Santiago de Compostela e a de Pontevedra, dirixida ao público infantil. Pero non só de clases vive a Central Folque. As súas actividades inclúen tres piares: docencia, investigación e producións. Estas últimas reprodúcense por todo o mapa galego e no estranxeiro. Un dos eventos máis importantes por vir é o Ciclo de Músicas Portuarias, que terá lugar en Ferrol do 20 de xuño ao 11 de xullo, unindo a diferentes culturas a través do mar. Estarán presentes o arxentino Marcelo Mercadante, a asturiana Anabel Santiago, os galegos Marful, e a portuguesa Mísia. Ademais, Aleksander Kolkowski estará no ciclo Espazos Sonoros o luns na Sala Nasa de Santiago.
INVESTIGACIÓN Ademais da produción de diversos espectáculos, e das clases impartidas nos centros de Santiago de Compostela e Pontevedra, a Central Folque leva a cabo varias investigacións sobre a música tradicional galega. A máis recente, publicada no libro A la Habana quiero ir, de Ramón Piñeiro, fala da fusión entre os ritmos do país e os do Estado comunista. Froito de “dous meses de investimento musical”, como os define Ugía Pedreira, a máxima responsable da organización, é o espectáculo Descarga ao vivo. Cuba-Galiza 08. Este é un macroconcerto con novas versións de temas clásicos, que pasan polo filtro do cubano. “Esperamos poder traelo a Galicia”, di Pedreira. Actualmente, a Central Folque ten dous novos proxectos de investigación. Un, sobre a regueifa e “outras actividades de canto improvisado”, para a Asociación Veciñal de Valadares. Outro, sobre a canción mariñeira de Vilaxoán (Vilagarcía de Arousa).
Foi en 1977, nun cine de Padrón. Actuaba un cantautor que, nun momento dado, anunciou ó público: "Chegou a hora do descanso. Mentres, déixovos cuns gaiteiros". Dous dos asistentes foran alí precisamente para ver ós ninguneados gaiteiros, un trío chamado Faíscas do Xiabre. Os admiradores, Antón Seoane e Rodrigo Romaní, tamén músicos, aproveitaron para falar con eles e facerlles unha proposta. "Como se nos foramos declarar", recordaban anos despois. Os gaiteiros, Xosé Ferreirós, Moncho García Rei e Nando Casal, dixeron que si. O 15 de maio de 1979, aquel matrimonio musical entre un trío de música tradicional e dous intérpretes cunha traxectoria entre o folclore suramericano e o pop e unha inquedanza polos sons medievais, daba nos Salesianos da Coruña o seu primeiro concerto. Desde entón, Milladoiro pisou arredor de mil escenarios en todo o mundo, gravaron 23 discos e fixéronse o referente internacional da música galega. Agora cumpren, aínda que non teñen moi claro como o celebrarán, os seus 30 anos de existencia.
Milladoiro foi a primeira experiencia consolidada da reivindicación da música tradicional, nun contexto no que o pouco que quedaba dela eran os vellos gaiteiros. "Pasará á historia como unha formación quintaesencial, como o gran grupo galego e, por extensión, un dos máis grandes en todo o Estado, no rexurdir do folk tras a ditadura. O asombroso é que soubesen cimentar uns principios estéticos que, tres décadas despois, seguen vivos e vixentes. Non eran só uns rapaces voluntariosos que se sacudían as rémoras do franquismo, senón uns estudosos que se tomaron sempre moi en serio o seu traballo", achega o crítico de EL PAÍS Fernando Neira.
Con esa bagaxe de temas e aires que se perdían, interpretados con instrumentos populares e medievais, o grupo creou un estilo persoal que difundiu en escenarios de todo o mundo, de Xapón a Amsterdam, labrándose un circuíto propio, fóra dos centros da emigración ou das programacións ministeriais. O ano pasado foron un dos convidados a celebrar o centenario do Palau de la Música de Barcelona, e xuntaron a 2.000 persoas con entradas de 40 euros, apunta o crítico de folk Óscar Losada. "Son a elegancia suprema, tiveron e teñen un nivel de calidade do que nos temos que sentir orgullosos", considera Losada, que recoñece que se especializou nese tipo de música baixo a influencia da banda.
Non é frecuente dar primeiro e dar de cheo, como deron co seu primeiro disco, tamén do 79, A Galicia de Maeloc. Quizais por iso, posiblemente a maior contribución do grupo foi a de abrir a billa que deu saída a outros grupos de música folk ou tradicional, seguiran o seu estilo ou optaran por outro distinto. "Milladoiro é o folk. Foi unha iniciación persoal para min e tamén unha colectiva. Quitáronnos os complexos, e foi como o agromar da música nunha cidade asolagada", di coa súa característica paixón o músico e escritor Xurxo Souto, outro adolescente alcanzado pola onda expansiva daquel primeiro disco. "Voluntaria ou involuntariamente, influíron a toda a xeración que apostou por un son estritamente acústico. Algúns confesarano de mellor grao ca outros, pero é evidente que o seu influxo se estende polas xeracións posteriores. O caso de Luar na Lubre é o máis claro, pero desde Carlos Núñez a Berrogüetto ou Fía na Roca, criáronse con Galicia no país das marabillas, aínda que logo desenvolveran outras propostas", sinala Fernando Neira.
A gaiteira Susana Seivane confésao de bo grado. "Son unha institución, tanto popular como musical. O mesmo que The Chieftains poden ser en Irlanda", asegura, e recorda que foi coa familia toda, cando aínda non cumprira os tres anos, a un concerto do grupo no Palau de Barcelona. "Mentres vivimos en Cataluña, viámolos sempre que tocaban alí, e nas viaxes en coche ata Ribeira de Piquín, eu ía atrás coa súa musica nos cascos. Eu penso que todos os gaiteiros de agora tiñamos a Milladoiro nos reprodutores musicais, e a min foron os que me animaron a emprender a carreira de solista", comenta Seivane desde Madrid, mentres mestura os temas do seu novo disco, no que inclúe algunha peza do repertorio da banda.
Un outro referente, Xosé Manuel Budiño, está de acordo. "Son os culpables de que me dedique a isto. Fun a un concerto deles en Pontevedra cando tiña uns 10 anos, e de repente vin a color que faltaba, rompéronme os esquemas porque pintaban a música tradicional, cada instrumento era unha paleta. A partir de aí fun un rapaz que lles daba a lata despois dos concertos, preguntándolles que frautas utilizaban, que micrófonos...". Bieito Romero, o líder de Luar na Lubre, foi dos que asistiron a aquel concerto dos Salesianos. "Abríronnos os ollos a todos os que gustabamos da música galega, e mesmo ós que non lles gustaba recoñecían que facían un traballo impecable. Foron os primeiros que abriron as fronteiras e tiveron moito recoñecemento popular. Quizais agora non é unha banda tan sorprendente, pero marcaron un antes e un despois", sinala. "Foron sempre coherentes a un son, e é certo que a súa evolución sempre foi moi pudorosa. Non podemos pedir a todos os grupos que se reinventen en cada álbum. Tampouco o fai Dylan", analiza Neira.
Hai dous aspectos que fan de Milladoiro unha banda un tanto atípica. O primeiro, a súa estabilidade. Quitado Rodrigo Romaní, que escolleu voar en solitario en 2000, mantense o núcleo fundador, ó que Xosé A. Méndez se sumou en 1984. Polo posto de violinista pasaron Laura Quintillán, Michel Canada e agora Harry c. A saída de Romaní trouxo a Roi Casal (que acaba de emprender a súa carreira como solista) e Manú Conde. Poucos cambios para tres décadas, nunha formación de oito. "Seguimos sendo amigos e pasándoo ben cando nos xuntamos porque non temos relacións extramusicais, non quedamos para xantar ou para saír", asegura Moncho Rei. A segunda rareza é que non teñen axente, nin mánager, nin optaron nunca por vivir exclusivamente da música. "Podiamos vivir dela, e quizais así acadariamos máis esplendor e máis proxección, pero tamén teriamos menos control do que facemos, menos liberdade para decidir se nos apetece algo ou non. Todo ten as súas consecuencias", reflexiona Rei.
Aquel camiño que abriron é hoxe unha autoestrada, conclúen os membros da banda cando botan unha ollada ó traxecto de 30 anos. "Agora hai un circuíto onde tocar que antes era inexistente, e a música tradicional está normalizada, ten o futuro ou polo menos o presente asegurado", di Pepe Ferreirós. Tamén o deles. "O fundamental é que disfrutes. Se te repites ou non o pasas ben, mellor que quedes na casa. Eu sígoo pasando ben nos concertos, sígome emocionando. Se non o fas, estás enganando a quen te escoita", asegura o primeiro dos Faíscas que colaborou con Seoane e Romaní naquel disco antecesor que lle deu o nome á banda.
O certo é que despois de toda unha vida, a Milladoiro aínda lle seguen pasando cousas. Na súa xira polos Países Baixos o ano pasado, en Eindhoven achegóuselles unha muller holandesa que tiña toda a súa discografía e que quería presentarllos ó seu marido, que non os coñecía a pesar de ser galego. En Amsterdam, outra fan pediulles unha foto dedicada para depositala no cadaleito do seu compañeiro. Milladoiro está agora en plena presentación de A quinta das lágrimas, o novo traballo que publicaron no pasado Nadal, e pensan celebrar o 30 aniversario dalgún xeito. "Non sabemos moi ben. O que si nos gustaría é poder facer algo extraordinario... aínda está pendente a edición integral da noso discografía, temos moito material en vídeo que queremos editar. Por ter, temos material ata para facer unha exposición. Depende de se hai apoio, porque se non hai propostas, ó mellor é que non se ve necesario facer nada", comenta Moncho Rei.
A historia comezara ben anos antes, mais para o que a nós respecta debían de correr as festas de agosto nunha pequena parroquia de Cariño. Na máquina de discos do bar, entre os éxitos de Raffaella Carrà e Bonie M., lucía coma un estandarte o único disco no noso idioma. Eu coaba un peso de mocete e dáballe cheo de razón ás dúas teclas.
Poucos agostos despois xente chegada de toda a comarca enchía o campo das festas da Pedra para escoitar ao vivo aquel grupo. Ao ronsel de Rosalía de Castro (non sabemos se a deu lido Pete Seeger) mergulláranse na música popular sinalando os conflitos do seu tempo. Cantaban contra o réxime autonómico comerciado pola nomenclatura franquista, contra a emigración e as celulosas, contra a tiranía da industria leiteira. Letras de Darío Xohán Cabana, de Manuel María ou de Marica Campo enriqueceron a banda sonora dunha idade, atroaron en Madrid cando aínda era capaz de escoitar as culturas nacionais: “se non tedes sachos/ traguémolos nós”, advertían ironicamente.
Fuxan os Ventos non eran só a dedicación etnográfica de Xosé Luís Rivas Cruz e de Baldomero Igrexas Dobarrio a enlamaren os pés en cada corredoira. Pero sen Mini e a súa barba grave de portentosa dicción, sen a guitarra combatente e a voz arrubiada de Mero, o proxecto resultaba incomprensible.
Os medios patronais ditaron esquecemento para eles nas crónicas do revival. A formación que conseguiu devolver ao pobo unha parte da súa música desfixérase por varias razóns e non vén ao caso aventurármolas aquí. Despois chegou A Quenlla, teimando. Os carballos cativos, se cadra rebolos da chaira de Duarría escoitaban a fin de semana desde o frío do local de ensaio as verdades incómodas, as verdades verdaderas que tamén cantara o camarada chileno.
A profesión de mestres e a condición insubornable de Xosé Luís Rivas e Baldomero Igrexas aforráballes transixir cun mercado musical que ditaba, seguramente, demasiada renuncia. Eles seguiron ao choio. Os vellos axitadores acabaron coñecendo coma case ninguén non só os ritmos condenados a esfragarse coa sociedade rural, senón tamén os contos, as adiviñas, os romances esgrevios ao son da zanfona que Faustino Santalices rescatara das montañas do sur. O dúo investigou, publicou, desenvolveu o don da ubicuidade. Lonxe ás veces dos focos da moda, xenerosos en cada unha das enormes e domésticas feridas que este país –ninguén o dubide- seguirá supurando á marxe do cálculo electoral, son imprescindibles Mini e Mero. Compartimos emoción a través deles no escenario da multitude ou na tarima do cuarto máis humilde, como só Zeca Afonso e os grandes souberon facer. Nunca poderemos pagar a quen nunca nada pediu, por iso o Pedrón de Ouro será a mellor escusa para que reciban en xustiza -con Mariana Ploae-Hanganu, portavoz da nosa literatura na outra estrema da Romania- a admiración e mais o abrazo comunal.
José Manuel Salvado Sanín, un artesán con máis de 20 anos de experiencia, amosará o seu traballo esta semana na Feira Internacional de Florencia e logra manter as súas vendas con crise ou sen ela
José Manuel Salvado Sanín dirixe un obradoiro de instrumentos de percusión tradicionais, preto de Santiago. Esta semana está a preparar a súa participación na Feira-Mercado Internacional de Artesanía de Florencia -do 25 de abril ao 3 de maio-, e é un dos poucos autónomo con cinco empregados que non está a notar a crise. Vende os seus produtos a bandas de folk en toda España, e tamén ten clientes nos Estados Unidos, Irlanda, Alemania, Suiza, Suecia... "percusionistas de world music, profesionais que buscan un son étnico", segundo explica o propio artesán. Este é un novo mercado no que entraron hai poucos anos pero que vai a máis. "Comezan a coñecernos nos círculos axeitados e semella que gustamos, en calidade e sobre todo en prezos, que somos moi competitivos. Veñen pedir unha pandeireta e cando ven o que custa, lévan tres", comenta Sanín, medio en broma, medio en serio. A OPCIÓN DOS BOS PREZOS O modelo máis sinxelo que traballan, unha pandeireta galega de nove pares de ferriñas, custa uns 33 euros, un prezo que xa é baixo para Galicia e que non é sinónimo de mala calidade. No obradoiro, Sanín fabrican sempre de xeito artesanal, e só pandeiretas, tambores, bombos e outros xurdidos do folclore da cornisa cantábrica. Empregan madeira de piñeiro ou de nogueira, e pel de cabra, cousa "que se nota sobre todo no acabado e no son", afirma. A súa opción e perder algúns cartos en cada instrumento para logo vender máis. Foi así dende que comezou, hai xa máis de 20 anos, pero agora a crise estalle dando a razón: "En tempos de apuros económicos, os pais prefiren mercar unha pandeireta para que os fillos estuden música en vez de gastarse centos de euros nunha guitarra ou millerios nun piano, as tendas comentan que están a notalo". Sanín entrou no mundo da música folk como intérprete, aínda que sempre "foi hábil coas mans" e facía pequenas reparacións. Conta que nos 80 tivo que pagar 5.000 pesetas -"que daquela era moito"- e agardar seis meses pola súa primeira pandeireta, así que viu que había mercado para quen puidese ofrecer un trato mellor. E ata hoxe.
O actual sector cultural en Galicia dificilmente podería entenderse sen a figura de Víctor Bello. Fundador da coñecida Casa das Crechas, foi un dos impulsores de Nordesía. Logo, embarcaríase no proxecto E-Burbulla.
Agora, participa na organización do Macc, un mercado de ideas que se celebrará a vindeira semana en Canarias. Trátase dun encontro profesional diferente, que presta atención á innovación, ao talento emerxente, á creatividade e á investigación artística e, por suposto, cunha forte vocación atlántica.
Pregunta: Fuches un dos fundadores de Nordesía. Que papel xogou esta empresa na consolidación do mercado musical galego?
Respuesta: A principal aportación que fixo Nordesía no seu momento foi plantexar o escenario da profesionalización, que serviu, dalgunha maneira, para ordenar e estandarizar procesos que estaban até o de entón desordenados e case que condenados a unha certa marxinalidade e alegalidade.
Foi un paso importante de cara á visibilización e á profesionalización da xestión da música e, nomeadamente, daqueles artistas emerxentes que se expresaban nun código identitario, que non estaban tan vinculados á escena comercial.
Esa visibilización, que tivo lugar non só en Galicia, senón tamén de xeito internacional, coa nosa presenza dende xa fai case que quince anos en feiras e mercados en lugares de distintas partes do mundo, foi un primeiro paso significativo.
P: Logo embarcácheste en E-Burbulla, baixo un concepto de cultura como eixo transversal para desenvolver o territorio...
R: Unha cousa leva á outra. Partimos dun compromiso importante coas necesidades do país, en termos de innovar e aportar unha escena cultural, unha visión concreta, partindo da potencialidade que ten o país, tanto na súa vertente histórica como na contemporánea, e facendo unha diagnose na que se avalía que hai carencias importantes e significativas, fundamentalmente no plano da xestión empresarial, de contribuir a xerar estruturas e dignificar profesións que poidan ser un instrumento e unha ferramenta ao servizo do desenvolvemento.
Nese contexto previo a Nordesía, hay experiencias máis nun plano micro, cono poden ser a reconversión de espazos da hostelería en espazos de intervención artística, como a Casa das Crechas.
Toda esa traxectoria, toda esa evolución, dá como consecuencia evidenciar que a cultura non é soamente un contenedor de propostas artísticas, senón tamén unha visión, unha interface entre individuo e o seu entorno, o seu pasado, a sua historia e a súa función cos outros individuos.
A cultura viaxa ás illas P: A vindeira semana participades en Canarias no Macc. Que o fai diferente doutros encontros culturais?
R: O Macc é un encontro pioneiro, xerminal, distinto, prototípico. Iso xa o fai absolutamente único. É certo que as cousas cando se desenvolven por primeira vez non hai ningunha referencia sobre o que estamos a falar.
No caso do Macc, é unha nova plataforma, que xa na súa concepción inicial ten algo de singular, na medida en que está concebida en rede, a partir dunha idea que xurde dentro do entorno de Atlantic Connection, que é unha experiencia xenerada desde varios puntos do planeta e a súa execución e materialización van na mesma dirección.
O Macc é un mercado das ideas. Para nos o máis importante é que se converta nunha ferramenta útil e ao servizo das ideas, da innovación e da creatividade; incorporar esto como factor de desenvolvemento, non só como acento nos discursos, senón como experiencias concretas que abrirán novas perspectivas, non só para a creación artística, senón tamén para a vida cotidiana.
P: Falabas antes da crise. Que posibilidades ten o sector cultural nesta situación?
R: Creo que extraordinarias. A crise, como se está a ver, é unha crise de ideas. É unha crise xenerada dende sectores financieiros, por tanto especulativos. A cultura, aínda que especula, faino noutros códigos e a súa misión é estar recreando e rediseñando costantemente o imaxinario.
Neste sentido, creo que a cultura e as industrias culturais van ser un balón de osíxeno, na medida en que en escenarios de crise económica e social é cando hai maior necesidade de discurso e de ideas, de novos proxectos, novas propostas.
Creo que Macc, dalgunha maneira, aínda que non contaba con que fose un mercado que se fose desenvolver en plena crise económica, vai ser un expoñente claro de que, con independencia do discurso oficialista, a cultura non só non está en crise, senón que está nun dos seus momentos máis relevantes. Ademais, estamos no ano da creatividade e da innovación e, dalgún xeito, recolle tamén esa vontade de apostar por novas vías de coñecemento e por novas experiencias.
A incertidume como pano de fondo P: Que ambiente se respira no sector?
R: Supoño que, como en todos os sectores, hai incertidume. Loxicamente, aquela cultura que ten unha dependencia importante das institucións públicas está a botar as súas contas. Pero, por outra banda, tamén é verdade que, en canto a datos concretos en relación a terminadas artes, nunca tanta afluencia de público houbo, nunca tanta circulación de contidos culturais e nunca tanto interese e ganas de superar a crise con inxenio, con sensibilidade, con emocións, con novas experiencias.
Polo tanto, creo que, no sucesivo, o importante é acomodar a necesidade do público e da cidadanía de vivir con ilusión, independentemente de como a cada un lle afecte economicamente, e do desenvolvemento da creatividade para superar, cada un á súa maneira, este escenario.
Dende logo, en relación co ámbito cultural, son optimista, porque son cidadán dun país que ten demostrado a súa capacidade para crear imaxinarios, para a fantasía, pero tamén para convertir todo isto en realidades concretas. Por iso, aínda que conxunturalmente se poidan pasar momentos de dificultade, creo que a medio prazo vai ser un bo punto de arranque para novas iniciativas.
P: Moitos acusan á cultura de ser un sector dependente das subvencións. Pode ser rendible por si mesma?
R: En primeiro lugar, hai que matizar que cando falamos de cultura somos un pouco restrictivos na súa concepción. Non podemos esquecer que a cultura é un enfoque, unha visión, non só un contenedor para a actividade artística. A cultura é a forma de entendernos e de representarnos, ao longo da historia e cada un no seu contexto identitario específico.
Estamos nun escenario no que, tanto no plano galego como no estatal ou no europeo, se están redefinindo os roles e se está revisualizando o enorme potencial que as industrias culturais teñen na configuración dos territorios, das cidades e por tanto dun espazo para o traballo moi amplo.
O reto que está por diante é construir ese modelo e traballar man a man, tanto institucións como sociedade, nun escenario mais realista, que deixe de representar a cultura como un sector de xente un pouco outsider; e que se normalice un pouco o conxunto das relacións e das accións que se establecer, para que o traballo cultural sexa ten digno e tan ben retribuido como calquera outro.
Máis de 140 persoas de toda a península, incluído Portugal, participaron nas primeiras Xornadas de Música Tradicional organizadas pola Asociación Cultural Abelladeira
Concluíron cun éxito absoluto. ¿O que?. As primeiras xornadas de música tradicional organizadas pola incipiente Asociación Cultural Abelladeira. Éxito máis que palpable tendo en conta que ata Ponferrada achegáronse máis de 140 persoas procedentes de toda a península -Castellón, Zaragoza, Galiza ou o país veciño, Portugal-. Unha forma diferente de vivir a Semana Santa sen ter que estar pendente do tempo.
O sentir galego pola música tradicional chegou ata Bierzo amparado no gusto que por este estilo teñen os bercianos, senón de que ía ser o programa Luar -emitido por Televisión de Galicia- un espazo de renome nas casas desta comarca. Música de gaita e pandeireta que saca a relucir a alma máis nostálxica de quen se moven entre estridentes sons de guitarras eléctricas e notas de corte electrónico. Un lugar para a música que tamén é arte.
Na súa primeira edición, estas xornadas puxeron a disposición de calquera interesado e por 40 euros cinco cursos intensivos de doce horas repartidas en tres días. Gaita galega, Whistle -pequena flauta de orixe irlandés-; canto e pandeireta, sacho -aparello de labranza que se utiliza para remover a terra- e vieira; baile tradicional galego e técnicas de afinación de gaitas. Un «master» completo en música tradicional da rexión veciña que se ampliará en sucesivas ocasións pola influenza que tamén exerce Asturias.
«A nosa pretensión é que o vindeiro ano amplíese a oferta, xa que o Bierzo é unha especie de encrucillada cultural no que moita xente toca instrumentos de orixe astur, como a gaita asturiana. Entre os nosos obxectivos tamén está o tamboril ou a dulzaina castelá, ata a pandeireta leonesa», asegurou o presidente da Abelladeira, Sergio López.
Concertos de dez
Ademais dos obradoiros, as actuacións de Antubel, Abraham Fernández, a banda de Abelladeira, Carlos Fernández e o grupo luso Gabandun Gabundaira organizadas en diferentes locais ponferradinos foron toda unha revolución e ata 300 persoas chegaron a contabilizarse en cada un dos concertos.
Nun taller situado en San Paio de Sabugueira, en Santiago de Compostela, traballan cos sons tradicionais en forma de instrumentos de percusión como pandeiretas, bombos, tambores ou pandeiros. O negocio, rexentado polo artesán José Manuel Salvado Sanín, vai vento en popa e logra abstraerse da actual situación de crise económica, ante a que mesmo saen reforzados.
Nos seus comezos, Sanín compaxinaba os estudos, alá polo ano 1990, cos seus primeiros contactos ca fabricación de instrumentos musicais. Tras catro anos de 'iniciación', o artesán logrou, en 1994, ter o seu propio taller e empezar a vivir da artesanía.
Tras pasar polas mans de Sanín, moitos dos seus instrumentos fan unha longa viaxe ata chegar aos seus destinos. Uns cantos quedan en España, principalmente no Cantábrico, nas comunidades de Asturias, Cantabria ou País Vasco, e outras fai un percorrido máis longo ata soar en Italia, Bélxica, Suiza, Holanda, Alemaña ou, sobre todo, Francia.
A pauta da tradición Sanín conta que o producto estrela da súa produción, e tamén facturación, son as pandeiretas. Pero o artesán matiza que se sente máis orgulloso do resultado acadado no caso do tambor. ''É do que máis houbo que investigar para mellorar o son, para conseguir un producto mellor'', comenta.
Á hora de fabricar os instrumentos, como ben marca a tradición e como ben seguiron os nosos avós, bisavós e tataravós, as madeiras elixidas son o pino e a nogueira. Segundo Sanín, son as madeiras tradicionais e o cliente busca o tradicional.
O ámbito cuberto polo taller deste santiagués implica unha maneira de traballar 'restrinxida'. O feito de producir para a música tradicional non permite moitas innovacións no tocante ás formas, técnicas de traballo, tipos ou materias primas. Están preestablecidas pola tradición. ''Estamos acotados polo material e as técnicas, non podemos ser industriais, temos que ser artesáns'', explica.
Con todo, a xente tamén busca cousas diferentes e aí atopan unha marxe para innovar. Do taller de Sanín saíron recentemente unha serie de pandeiretas decoradas con cristais de Svarovski, aínda que sempre respectando os parámetros preestablecidos pola tradición.
Pandeiretas para tódolos petos Nun contexto onde a crise asolaga a maioría dos ámbitos económicos, hai uns poucos afortunados que sobreviven á mesma. Entre estes privilexiados figuran os productos artesáns fabricados en San Paio de Sabugueira. Sanín non dubida en atopar o motivo. ''A música ten un carácter lúdico e a pandeireta é un instrumento moi accesible'', asegura, e mesmo di que serve para evadirse do mundo.
Falando de petos, os prezos das pezas van desde os 25 euros da pandeireta máis económica ata os 200 que custa unha tallada. ''A máis vendida é a que vale 33 euros, a pandeireta de 9 pares, que é que máis se usa en Galicia e no País Vasco'', sinala Sanín.
Ademáis, hai un novo fenómeno en Galicia que repercute nas ventas. ''Dende hai dous ou tres anos, a xente maior, os xubilados, estanse incorporando a grupos duns 25 para tocar xuntos. Mercan pandeiretas porque lles resulta asequible e fácil de aprender a tocar, xa que facelo con destreza pode levar só un ano de dedicación. En canto ás letras, isto non supón ningún atranco, saben coplas dende novos.
Mans potentes O feito a man en Galicia é un sector moi potente en comparación con calquera parte de España, segundo Sanín. ''Por calidade somos os mellores de Europa'', presume o santiagués. As mans dos artesáns galegos son apreciadas en países como Portugal, Grecia, Italia e tamén Francia.
Entre as cousas a mellorar en Galicia, Sanín envexa aos artesáns franceses, aos alemáns e algúns ingleses, os cales di que poñen máis en valor o producto e o traballo realizado. ''Fáltanos iso'', lamenta o artesán.
Pero non todo é de cor rosa. A artesanía en España sufre retrocesos no caso da olaría ou algún tipo de cerámica. Estes ámbitos si que están a sufrir a crise co peche de talleres como a consecuencia máis inmediata.
Por outra banda, os instrumentos de Sanín saen 'de fábrica' coa marca Artesanía de Galicia. Traballar baixo esta denominación supón ''un paraugas que nos dá sombra, un distintivo de calidade e unha axuda para comercializar o producto'', comenta Sanín. En España hai marcas parecidas, di o artesán, pero ningunha tan potente como Artesanía de Galicia, que leva anos funcionando.
Bocixa/ Raquel Rey . Falamos con Manuel Xende, gaiteiro de Queixas (Cerceda). Forma parte do cuarteto que leva o mesmo nome que a parroquia, e lembra como se ía de 'tascas', como botaban unha semana actuando por fóra, e como a xente dicía que eran os que mellor tocaban.
Cóntanos como na súa casa sempre estivo moi presente a gaita. No rural galego dos 50 a aparición da radio e a incorporación, ás formacións tradicionais, de novos insturmentos (saxos, clarinetes ou requintos) levaron a unha nova interpretación da tradición. Grazas a Manuel Xende mantéñense pezas coma a "Muiñeira de Solán", que el aprendeu de cativo mirando os vellos gaiteiros de Solán. Na formación actual, os Queixas son gaita, clarinete, bombo e tambor, e intégranao propio Manuel Xende, Xosé Villaverde Liñares, Antonio Gómez Bouzas, e Ricardo Muíño Xestal.
Cóntanos como se tocaba antes nas festas, canto sacaban (chegaban mesmo a vinte pesos cada músico), e ensinounos o seu método para programar o repertorio: ten unha caixiña con máis de 140 pezas, cos títulos anotados en papeliños, que vai escollendo e pasando dun peto para outro segundo vai tocando."Non hai unha destas que non saiba de memoria", di.
O martes día 24 de Marzo emítese o primeiro capítulo da serie de programas que o Alalá grabou en Brasil. Salvador de Bahía será a primeira parada na viaxe…
¿queredes un adianto? pois relaxádevos, tranquilos…
como din por alí “vossé sonría que está na Bahía”.
(AnosaTerraTV) Conseguen mesturar o son do sacho coa electrónica, a videocreación e a performance cos puntos da xota ou da muiñeira, a coroza cos vaqueiros. Non queren recuperar a tradición, senón deconstruíla. Projecto [trepia] son unha das propostas musicais máis interesantes dos últimos tempos. ANT TV estivo con eles.
Estou seguro de que hai un punto no que o jazz e o pop son a mesma música. Os especialistas din que non, pero non podemos deixar a música nas mans dos especialistas. Claro que se en lugar de chamarlle música pop dixeramos que era música popular entón as reticencias serían menores.
Poñernos estupendos coas denominacións das cousas quere dicir poñerse estupendo coas cousas. Así que o jazz pode ser música popular pero non pode ser música pop cando, en realidade, a música popular e a música pop son a mesma cousa en estadios diferentes. Pero estes matices non valen cando falamos de xenealoxía especializada na música, unha especialidade na que todo o mundo se pon bastante estupendo para defender a súa columna de opinión.
Para U-lo Trío estas consideracións son inútiles. Porque eles son músicos. Eles xúntanse e pensan a música como música e buscan o punto de cocción no que as melodías de John Lennon e as súas fogueiras de inverno coincidan coas de Charles Mingus. Tal como se escoita na práctica hai un lugar no que coinciden. Ese lugar é, a un tempo, sinxelo e exótico porque no fondo, como sucede co lume, música non hai máis que unha.
Para simplificar máis a comprobación musical, o trío aínda ten o descaro de aflamencalo todo, de darlle o arabesco suave da guitarra ás melodías, facendo un xogo que demostra a evidencia de que canto máis forzas os xéneros fóra da súa ortodoxia máis se nota cando a música é boa. Marabillas da heterodoxia. Co flamenco sucede en maior medida porque antes o flamenco era a música de España e agora forma parte das músicas do mundo. Imos mellorando.
Unha das vantaxes de U-lo Trío é algo que tantos músicos de todos os tempos quixeron ignorar. A música soa mellor canto máis sinxela. Complicar as cousas está ben para os especialistas, pero os especialistas adoitan ser os peores espectadores. As cancións que son boas son máis boas cun trío que cunha orquestra. Incluso hai veces que son mellores cando as asubías e todo o que estaba na melodía segue aí, funcionando no ouvido.
Despois de pasar polos locais nos que só se admite o pequeno formato este trío das mil batallas decidiu facer un combinado dos que entran suaves e dan calor. En certo xeito ten ese aire cool que tan aprezado foi nunha época sen necesidade de facer ningunha das concesións a determinados exotismos para conseguilo. É unha música que vale para todos os tempos e non se gasta dunha vez para outra. Queda rebotando tranquilamente polos pavillóns auditivos.
Abe Rábade, experto pianista de jazz, metido en proxectos tan interesantes coma o seu trío ou Nordestin@s, ensina aos cativos a escoitar no Auditorio de Galicia
Abe Rábade (Compostela, 1977), cuspe un dialéctico bebop frenético antes de que se lle poida facer ningunha pregunta. Tan incisivo na fala como na creación musical, comenta que a edición en DVD do seu último álbum, Open Doors, lle está a supoñer novos e interesantes retos e, como quen non quere a cousa, a conversa acaba pasando ao futuro da distribución discográfica.
Non é preferible editar xa só na rede? O CD quedará aí para coleccionistas, para aqueles que queren render culto a algo que asir. Aínda que non ten o encanto do vinilo. É moito máis binario, pero alo menos hai un referente físico, coa capa, o título do álbum, as letras...
Como tería sido un Playing On Light dixital? (Este disco contén sete temas que ilustran fotografías clásicas) Teriamos que ter buscado unha maior interactividade, unha concoordancia cunha páxina web ou un pdf. Eu estou contento porque case toda a miña música está en iTunes, pero o consumo torna máis fragmentario e frenético. Hai dous tipos de consumidores: os que escoitan o mp3 na ducha a todo trapo e os que gostan de gozar da música pausadamente.
Educará aos cativos no segundo? (Abe dá hoxe e mañá concertos didácticos) Para min, a educación é dual. Ten un aspecto maiéutico, de facer que as ideas dunha persoa collan un cauce, e outro represivo. Tamén creo que o máxico e o lúdico se esvaecen cando medramos. Gústame gardar, metaforicamente, o onírico das musas gregas.
Cal é o plan, logo? Vou facer un repaso pola historia do jazz cronoloxicamente. Comezo co stride piano, un estilo derivado do rag time, e despois paso ao bebop de Charlie Parker, con Donna Lee. Penso que este tema é moi definitorio da época. Ten un estilo frenético e barroquizante.
Non faltará Miles Davis. Vén de seguido, co cool jazz. Escollín Blue in Green. Aínda que eu llo atribúo a Bill Evans. Captura a calma e a elegancia da atmósfera jazzística dese momento. Logo paso ao hard bop, cunha figura tan esencial coma John Coltrane e o seu Giant Steps. Remato co free jazz e o actual. Hai aí un regusto de música popular.
Que o fixo entrar en Nordestin@s, o trío de música tradicional galega que completan Ugía Pedreira e Guadi Galego? Recibín unha chamada de Ugía dicindo: “Tes que estar nel”. Non me puiden negar. Só pedín que non impuxeran condicionamentos harmónicos e formais. Mandaron un CD con once temas a capela e eu puxen o piano, un elemento alleo á música galega. Todo saiu ben. Nada forzado. Obtivemos unha sustancia moi interesante, algo nunca antes feito. Ademais, medrou o meu grao de confianza como pianista, ao non estar acompañado.
O disco que vai editar en breve, non é un solo de piano? Si, sae en marzo. É un compendio de Jazzia, unha banda sonora que fixen para un espectáculo do mago Quico, e a homenaxe que presentei hai uns días a Rodríguez Cadarso na Igrexa da Universidade, titulada O futuro da memoria. Todavía hai un franquismo sociolóxico, un residuo no subconsciente colectivo. É tamén unha homenaxe aos represaliados.
E a que Abe imos escoitar aí? É impresionante cómo cristalizan as influenzas cando escribes pola túa conta. Hai algo de Bach ou de Scriabin, pero tamén de dous pianistas tan opostos como Keith Jarrett ou Herbie Hancock. O que me fascina do jazz é esa dialéctica constante entre mestre e discípulo ao estilo oriental. Son un pouco jedi.
Mario Regueira analiza os libros presentados nas últimas semanas sobre Benedicto e Miro Casabella.
É sabido que os movementos da canción protesta dos 60 e 70 sufriron os seus propios procesos de marxinación e esquecemento, especialmente aqueles que tentaron ser feitos en linguas minorizadas. Porén, vascos e cataláns conservaron até hai pouco a vixencia musical e testemuñal dalgunhas das figuras que formaran en tempos Els Setze Jutges e Ez dok amairu, e apesar do ocaso e desaparición destes movementos podían dar por boa a experiencia e desfrutar de músicos como Lluís Llach ou Mikel Laboa. Fronte a isto o equivalente galego foi completamente arrasado polo tempo, probabelmente pola acción da súa propia precariedade, pero tamén con sombras de liortas internas. Apenas Suso Vaamonde e Miro Casabella continuaron algo semellante a unha carreira musical propia, nos dous casos con similares ou maiores dificultades que na etapa precedente.
O reflexo do colectivo en publicacións foi practicamente nulo durante moitos anos. Até os dous libros que nos ocupan, a única obra publicada, aparte dalgúns artigos, era Voces Ceibes de Vicente Araguas, editada por Xerais no ano 1991, a medio camiño entre a crónica e libro de memorias. Tamén o recompilatorio Noticia da Nova Canción Galega, dirixido por Suso Vaamonde, merece unha mención especial, pois recollía as primeiras gravacións realizadas por membros do grupo.
Porén, a verdadeira recuperación do legado de Voces Ceibes chegou, probabelmente, da mao dun momento tecnolóxico distinto, e protagonizado por páxinas web, máis que por proxectos editoriais ou discográficos. Labouras de recuperación como as levadas a cabo por Ghastas Pista, ou a primeira etapa d'A Regueifa, que chegou a publicar no seu netlabel un concerto de Benedicto e Bibiano. Este interese completouse nas páxinas persoais dos propios protagonistas, como o caso de Benedicto ou Bibiano, alentando á "pirataría" ou disponibilizando directamente discos que levaban máis de trinta anos sen editarse. Finalmente a día de hoxe, a práctica totalidade do catálogo de Voces Ceibes pode ser atopado na rede a un par de golpes de buscador, feito este que devolve tamén o seu legado cultural ás novas xeracións, tras tantos anos sepultado. Unha nova vixencia que non podía pasar desapercibida para o mundo editorial, que da mao das dúas grandes editoras lle dá a súa cumprida resposta.
Sonata de amigos, as memorias de Benedicto Sonata de amigos Benedicto García Villar Vigo. Edicións Xerais de Galicia, 2008, 17 € Rústica con lapelas, 178 páxs.; 17 x 24
O libro de Benedicto é un exemplo de como mudaron os tempos dende aquel Voces Ceibes de Vicente Araguas. Formalmente dentro da mesma colección ("Crónica"), o seu formato é completamente distinto, máis grande e cunha maquetación máis xenerosa co lector en canto ao tamaño da letra. Pero alén destas mudanzas, se cadra o máis destacábel é a enxurrada de documentos inéditos que incorpora e que, apesar das limitacións do branco e negro e do tipo de papel empregado, constitúen un factor importante a ter en conta, especialmente se valoramos o feito de que moitos deles non poden ser atopados (aínda) na rede. Cartaces, follas voandeiras, cartas das discográficas ou borradores das cancións do autor, alén da súa importancia documental, consiguen darnos unha sensación de proximidade coa época rememorada por Benedicto, e permítennos deternos nos aspectos máis anecdóticos e cotiás do que foi o movemento.
As memorias de Benedicto adican unha parte fundamental do seu desenvolvemento á Voces Ceibes. Porén, hai que aclarar que son sobre todo un exercicio persoal, moito máis persoal se cadra que o de Araguas, que á fin pretendía historiar o discorrer do movemento. Sonata de amigos fala sobre todo do Benedicto cantor, pero sempre dende unha óptica absolutamente persoal, na que o colectivo ten o seu papel, pero sempre en función de como foi vivido polo narrador, renunciando de entrada a facer máis xuízos sobre o mesmo que os estrictamente necesarios. Ao lado de Voces Ceibes, aparece tamén a aventura galego-portuguesa que supuxo para el o contacto e colaboración con José Afonso (co que estrearía Grândola nun concerto en Compostela), así como o tempo no que fixo parcería con Bibiano, a época dos festivais antifranquistas por Europa... pero tamén, e cunha sinceridade e proximidade dignas de loubanza, as súa época escolar, as circunstancias familiares, a súa vocación de mestre, ou o traballo sindical rematada a dictadura. O estilo é o mesmo que lle coñeciamos doutros artigos de memorias espallados pola rede: conciso e sinxelo, cunha linguaxe coloquial que consigue involucrarnos no narrado.
Apesar das posíbeis discrepancias políticas co que enuncia Benedicto (e que poden comezar polo mesmo prólogo e continuar nalgunha valoración puntual sobre o final do movemento), hai que recoñecer que a súa figura é capaz de levantar por si mesma, coa súa sinxeleza e proximidade, todo o libro. A sensación final é a de estar ante a experiencia dun home que fixo sempre, cunha dose de paixón e sinceridade envexábeis, aquelas cousas nas que creu.
Miro Casabella, inmenso traballo documental
Miro Casabella e a Nova Canción Galega Xan Fraga Vigo. Editorial Galaxia, 2008, 28 € Rústica con lapelas + CD, 144 páxs.; 24 x 21
Ben distinta é a aposta da Editorial Galaxia, nesta ocasión un libro documental feito por Xan Fraga que se centra na figura de Miro Casabella, pero que aporta tal cantidade de información que ben serviría para documentar todo o movemento de Voces Ceibes, ou mesmo a historia da canción galega durante eses anos. Nun formato moi coidado, que prima moito o aspecto visual, o libro de Xan Fraga achégase ao concepto do libro obxecto que ademais é acompañado dun cd de oito temas, unha escolma da traxectoria musical do cantor de Ferreira do Valadouro efectuada por el mesmo. Apesar do atractivo deste agasallo, cabe dubidar, en relación ao momento tecnolóxico mentado anteriormente, se non podería estar mellor aproveitado, ofrecendo material inédito, (aproveitando o feito de que o autor é o último membro de Voces Ceibes en activo), ou polo menos reeditando completo algún dos traballos que non viu nunca o formato dixital.
O seu desenvolvemento segue a carreira de Miro, aínda que analizando esa traxectoria no marco común do que estaba a ser a música galega e estatal naquela altura, cun traballo de documentación que se presinte intenso e intachábel, xa que tamén remite a outras realidades internacionais coas que a canción galega estivo fortemente ligada. Resalta o facilmente que pode oscilar o libro entre as anécdotas persoais de Miro e esa outra perspectiva xeral que atinxía a todo o movemento, nun equilibrio moi ben conseguido. Así xunto a informacións das loitas sociais da época, podemos saber das dificultades legais de Miro para poñerlle Eusenda á súa filla, e xunto ao apartado adicado á historia do colectivo, non falta tamén un sobre a experiencia de Miro no grupo Doa, ou sobre os anos de inactividade do cantor. Do mesmo xeito, trátase de ofrecer unha versión obxectiva xeral, aínda que en ocasións as valoracións do autor ondean por riba desa intención, e noutras botamos en falta que se deixe escoitar un pouco máis a versión ou as opinións de Miro, o verdadeiro protagonista do libro.
En calquera caso, e aínda que o texto non desmerece e está a altura, non cabe dúbida de que a faceta máis atractiva da obra é a visual e documental. Multitude de fotos persoais do músico, unha discografía completísima da época, con reproducións das carátulas dos discos (incluídas moitas rarezas), cartaces de concertos e o inevitábel cancioneiro... o aspecto gráfico sobresae dun xeito indubidábel, e ademais ten o aliciente de estar acompañado, entre outros documentos, da transcrición dos informes policiais da época. Sen dúbida un formato que o movemento de Voces Ceibes merecía, como o merecía a senlleira figura individual de Miro Casabella, e que agardamos que sente un precedente para futuros traballos.
Som do Galpóm representa na música a mestizaxe que marca o século XXI e que non ten volta atrás. “As fórmulas musicais están mortas”, pensa a formación. Despois de sorprender e gañar varios premios pecháronse con Segundo Grandío na Casa de Tolos para gravar o que será o seu primeiro disco. Falta pouco máis dun mes para poder escoitalo
Som do Galpón están metidos en Casa de Tolos, de Segundo Grandío, en pleno proceso de gravación do seu primeiro disco, que sairá no mes de marzo. Brais e Gael de Estebam, Xurxo, Aitor e Jano, os gañadores da última edición de Nsaio no Camiño, apuran as horas de estudio porque saben que, co lanzamento, se botarán á estrada para ofrecer unha boa xeira de concertos por todo o estado.
Contádenos: como está sendo a vivencia da gravación? Como estades pasando estes días nos estudios Casa de Tolos?
Gael: De moito traballo; erguerse cada día, coller os instrumentos e sesións perpetuas de "jam". Pasamos as 24 horas do día xuntos: horas de moita convivencia, pero ningunha discusión!!Jano: Incluso durmimos no mesmo cuarto… pero en liteiras, eh!Xurxo: E iso que, ao comezo, todo facía prever o peor: o primeiro día chegamos pouco menos que de casualidade, caía unha nevarada de impresión nun lugar que nunca neva, e aínda con GPS perdémonos para chegar ao estudio.
Aitor: E o segundo día que estivemos, martes e 13… e lúa chea.
Os estudios Casa de Tolos son todo un clásico da música galega. En que inflúe ter a Segundo Grandío producindo os temas?
G:Unha terceira persoa sempre achega novas ideas pero, sobre todo, a súa xestión emocional axúdate moito. Segundo é un solucionador de problemas. Ademais, é un grande oído e iso sempre suma.B: A música é unha forma de expresión artística. Non é a forma, é o que sentes á hora de tocar, e iso nótase na habitación: como resoan as caixas, a presenza do baixo, como arrastra o violín, a forma de proxectarse a voz…
A:O malo é que cando empezas a collerlle o truco, xa estás acabando, e quedarías gravando aínda máis tempo. O que temos que facer é desfrutar: é algo que nos está a dicir todo o mundo.
Pero a medida que ides ensamblando os temas, iredes tendo unha idea máis clara do que é o disco, non si?
G:A idea xa está moi mastigada dos ensaios e dos directos. De momento hai catorce temas, pero aínda hai que mirar os que entrarán ou non. Musicalmente, o grupo está medrando: estamos máis abertos e absorbendo moito. Por outro lado, é unha experiencia ilusionante, pero doe. Despois de tantas horas ensaiando, semella que o noso fillo vai marchar. Que imos atopar no disco, vai haber novidades?
G: No disco vai haber algúns temas descoñecidos e inéditos, a xente vai levar unha grata sorpresa nese sentido. Hai máis temas que poden parecer que están fóra do noso estilo habitual… pero a ver como responde a xente, porque aínda non están probados en concerto.
B: Compilamos algúns dos temas da maqueta e aínda lle damos un empurrón máis, con novas sorpresas, novos arranxos.
Que achega Som do Galpóm á escena musical galega?
G: É unha proposta innovadora, orixinal, colorista e fresca, un pouco máis de riqueza ao que xa hai. O tempo dirá se gusta. B:O conto é: hai algo por aí que se lle pareza? En calquera caso, cada vez vai haber máis rapeiros que se unan a bandas, máis unión entre os músicos na procura de novas propostas e discursos musicais: As fórmulas están mortas.Como vedes o panorama galego? Que grupos son os que vos gustan máis?
G: Os nosos referentes son Os Diplomáticos de Monte Alto, Os Resentidos… pero tamén gostamos de Duplo–Som, Loretta Martin ou Ataque Escampe, cos que temos unha rivalidade moi sá, todo hai que dicilo. Por outra parte, hai grupos que están triunfando na escena nacional ou internacional que non terían nada que facer ao lado de moitos grupos galegos. B: O que queda é proxectar toda esa riqueza cara a fóra. Que se vexa como algo normal e non reducido a este territorio. Bótase en falta que os músicos se poidan converter en profesionais da música, todo o mundo ten traballos alternativos. Igual que hai discográficas, estudios de gravación…. Que se asuman riscos para ter ganancias. Sen risco, devalúas o conxunto e seguiremos vinte anos máis con Ana Kiro como referente da música galega. En Galicia segue habendo moito playback, e esa grande fraude mata a naturalidade da música.
G: Non estamos en contra da sesión vermú, que é algo moi noso, pero hai que ofrecer alternativas, hai que cambiar un pouco.
Nesta xira de máis de cen concertos pasastes por case todas as vilas da Galiza. Como se recibe a Som do Galpóm?G
G:A xente tratounos dunha forma espectacular. Cancións como África chegan máis aos maiores, e Na Cama báilaa máis a xente nova. Tocamos por vilas, pero tamén por cárceres, en escolas.
E agora que marchades a Madrid e Barcelona como cambia o conto?G
G: Pois levarémoslles a nosa proposta, con ganas de crearlles esa espectativa. O noso verdadeiro son é o son directo, esa enerxía e compenetración co público.
E así gañastes o GzCrea, Nsaio, Foundación Reggae, o Festival Terra/Lingua… que dá estar neses escaparates?
G: O traballo diario, esa ilusión e a paixón… é o que engancha máis que gañar os festivais. Os premios son ganas de traballar máis, máis, máis…B: O beneficio de certos premios está aí –gravar, editar…–, pero tamén ir a máis e máis concertos, seguir ensaiando…J: Queremos ir aos concursos para tocar máis. É o que nos motiva nos concursos. E iso que os premios son case máis para a xente que nos segue, a que nos quere. Aí si que ves a alegría, que á xente lle chega a nosa proposta.
A: Nós levamos a festa, un concerto para pasalo ben, bailar, cantar, desfrutar.
E sen esquecer que vides da Moniña…
B: A Moniña é coma Springfield. É unha aldea, un lugar da Galiza se imos ao significado exacto do termo, que podería ser calquera outro. É como a etiqueta "ser da casa".
'Botar unha ollada serena para atrás' é a intención coa que Benedicto García Villar (Compostela, 1947) escribiu o seu libro de memorias 'Sonata de amigos' (Xerais). Nas súas páxinas, este fundador de Voces Ceibes, rememora as súas orixes, a súa formación, a loita antifranquista e a música entendida como instrumento de intervención social.
No libro ofrece unha crónica biográfica que é a vez musical e persoal. Nela narra todos os camiños posíbeis que tiña un mozo dos anos 60.
Vivíamos unha situación de ditadura. Todo estaba prohibido para un mozo daquela época que se interesase pola música. Foi realmente difícil porque existía un muro tremendo ao que enfrontarse, unha parede que semellaba inexpugnábel. Co tempo decatámonos de que era posíbel derribalo coa forza colectiva. Se algo saquei en limpo daquela época foi precisamente o valor do colectivo. Naquel caso resultou ser o grupo de canción Voces Ceibes e con eles fixen a travesía.
Como empezou vostede na música? Como aprendeu a tocar a guitarra?
Fun autodidacta, (ri), por iso nunca cheguei a tocar ben. O feito de cantar xa me viña do colexio La Salle, no que estudei en Compostela, onde formei parte do coro dende pequeno. Non sei explicar ben por que escollín o camiño da música. Na miña familia non existían antecedentes, pero aquilo de cantar presentóuseme como algo realmente importante, máxime cando me topei co público, co feedback, e sentín que lle chegaban as mensaxes, que contestaba e arroupaba o meu traballo. Foi tamén a miña maneira de protestar.
As súas influencias musicais son diversas pero, de que bebeu máis: da canción francesa, dos cantautores norteamericanos ou quizais dos cantantes en catalán?
Un pouco de todo. Despois de cantar en latín no colexio comecei a cantar en catalán os temas de Raimon. Dunha maneira totalmente casual, este cantautor catalán actuou no colexio maior no que residía cando estudaba Telecomunicacións en Madrid. Quedei absolutamente impactado. Comecei entón a cantar en catalán. Un grupo de compañeiros suxeriume que, do mesmo xeito que interpretaba en catalán, podía facelo en galego. Ese foi o motivo que me levou a escribir o tema O home, en galego. Era unha elección dobremente contestataria, cantar e facelo en galego.
Con todo, na súa obra translócese unha influencia e, sobre todo, unha gran admiración por Zeca Afonso.
Evidentemente. José Afonso foi un ídolo para min. Traballei con el só dous anos pero foi o meu mestre non só musical senón tamén espiritual e ideolóxico. Era un home dunha sensibilidade fóra de toda norma. Vivir ao seu lado era sempre motivo de algo interesante. Estreou en Santiago o tema Grândola, Vila Morena en abril 1972, na Facultade de Económicas. Estaba no escenario con el, porque naquela época o acompañaba coa voz e a guitarra. O público estaba moi receptivo e ocorréuselle cantala a pesar de que non estaba previsto no programa. Agarroume polo brazo, do mesmo xeito que fan os coros alentexanos, e fíxome acompañalo. Logo viría a historia e a decisión dos militares de sacar o 25 de abril en Radio Renascença, curiosamente a radio da Igrexa, o tema do Zeca, á hora prevista como sinal do levantamento.
Esa admiración por un músico como Zeca, tamén significaba un anhelo por lograr a calidade dos seus arranxos musicais?
Iso era imposíbel. Sempre digo que se non fose portugués José Afonso sería un cantor mundialmente recoñecido, máis que os americanos. Era un monstro, tanto dende o punto de vista compositivo como interpretativo. Os seus arranxos e as súas cancións eran espeluznantes. Por outra parte, todos recoñecemos que Voces Ceibes era un movemento necesario pero que non destacou polo nivel artístico dos seus integrantes. Nós fixemos o que se podía facer, que xa era moito. Puxémonos a cantar en galego cando era, daquela o máis absurdo do mundo. Malia todo, os que posteriormente decidimos apostar pola música de xeito profesional dedicámoslle moito tempo á formación.
Outra persoa que cita como clave na súa música foi Celso Emilio Ferreiro. Que significaron os poetas galegos, tamén Lois Diéguez e Manuel María, para Voces Ceibes?
No meu caso Diéguez foi moi importante. Cantei temas dun cancioneiro que me mandou Manuel María con coplas feitas a máquina por eles dous. Púxenlle música a tres das asinadas por Lois Diéguez, Loitemos, No Vietnam e A voz do pobo, que formaban parte do primeiro disco. Foron ademais, en certo sentido, os abandeirados de Voces Ceibes. Habería ademais que nomear, aínda que non era letrista, a Xesús Alonso Montero, que tamén estivo detrás animando.
Chama o libro Sonata de amigos mais a historia de Voces Ceibes e as súas diversas continuacións tamén é unha historia de desencontros. Tivo que ver con isto as distintas militancias políticas dos seus integrantes?
Discrepo de que esta fose unha historia de desencontros. Gardo un recordo magnifico de todos eles. No recital que se acaba de celebrar en Compostela para festexar o corenta aniversario de Voces Ceibes, rememorando aquel concerto emblemático de Medicina, constatouse esa boa relación. Existe unha lenda sobre Voces Ceibes en canto a relación entre os seus membros. No referido á cuestión política, os que eramos militantes, Bibiano, Xerardo Moscoso máis eu, estabamos adscritos ao PCG. Outros militantes non había.
Que tiñan contra vostede os gobernadores civís?
Gustábamos moito (ri). O feito de cantar en galego o que cantabamos era como meterlles o dedo nun ollo. Pero hai un informe da policía do 1970 onde o autor, que era da [Brigada Política] Social, por suposto, demostra ter unha enorme simpatía polo grupo. Na relación que fixo do resto de cantores da época que non pertencían a Voces Ceibes citou a Juan Pardo ao que lle criticaba, por oposición, "a mala calidade" e o feito de ser "comercial".
Gravar co selo catalán EDICSA sinalaba tamén as carencias do noso país naquel tempo.
Todo quedaba por facer e aínda se tardou en crear un selo galego. Logrouse a mediados da década dos 70, na Coruña, pero durou catro días.
En 1975 cantaban para 5.000 persoas nun pavillón. Que dano lles fixo a vostedes a Transición?
Foi moi dura. Fomos todos vítimas do desencanto. Desincháronse todas as estruturas en que actuaramos e atravesamos momentos moi duros. Despois esmoreceu todo.
En 1980 coincidiu a súa despedida da música co seu abandono do PCG, estas dúas decisións teñen algún tipo de lectura?
Coincidiu. Efectivamente deixei de cantar e de militar. Logo dediqueime a dar clase como mestre.
Coa perspectiva que dan os anos, que importancia lle daría a Voces Ceibes dentro da historia da música do país?
Facendo unha lectura seria e non excesivamente pasional, aquilo foi necesario para que agora gocemos dunha pluralidade de intérpretes e de formacións, tanto de canción de autor como de estilos máis contemporáneos. Fomos ademais os primeiros en cantar en galego, en dar os primeiros pasos na normalización do idioma no eido da música e iso non o pode negar ninguén.
B.V. Ao entrar, os ollos póusanse nun anaco de tea morado con frecos brancos, preparado para acoller no seu seo o fol dunha gaita. Hai máis vestidos, moitos máis, pero é ese o que chama a atención. O seu colorido dalle vida á Grileira, un pequeno obradoiro que leva máis de vinte anos asentado no corazón de Compostela.
Quen recibe aos clientes é un home que non aparenta moito máis de 50 anos, estatura media, cabelo canoso e barba abundante, ataviado cunha bata cor crema e uns graciosos zapatos verdes. “Aquí non hai bos nin malos momentos, sempre hai traballo”, contesta, mentres limpa unha peza recén parida, á pregunta de cal é a mellor hora para manter unha entrevista.
Sen máis explicacións, diríxese cara o interior do taller. Enriba das mesas hai instrumentos de todas as castes. As máquinas parecen agradecer o descanso. Unha partitura sobre un atril e unha manchea de carteis anunciando concursos de gaita deixan claro que ese lazo que une a Xosé Lois Mouriño co instrumento máis tradicional do país galego non vén só do obradoiro.
No seu caso, o gaiteiro chegou antes que o artesán. “Empecei a tocar a gaita aos 14 anos”, recoñece. A día de hoxe aínda non abandonou o vicio. “Non se pode construír un instrumento se non o dominas por completo”. Pero facer gaitas cambiou a súa maneira de tocar. “Para min foi unha sorpresa descubrir como dun anaco de madeira podían saír sons afinados”.
O medo do principiante Once anos despois de encher un fol por vez primeira, o reputado artesán lucense Sito Carracedo ofreceulle traballo no seu obradoiro. “Fun con medo”, lembra Mouriño, quen fica de pé arrimado a unha mesa por se entra un cliente e hai que saír ás presas. “A construción dos instrumentos para min era algo moi distinto, unha simbiose, un estatus máis alto”.
Pero as leccións do seu 'mestre' axiña lle descubriron os segredos da gaita. Pouco máis de dous anos despois Mouriño xa non sabía o que era o medo, e decidiu virse para Compostela e montar o seu propio taller, A Grileira. O nome, por suposto, dallo unha gaita: a que vai afinada en re.
As máquinas de Mouriño traballan sobre todo para facer este instrumento, adaptado ás esixencias de todo tipo de público. “O cliente escolle todo, dende a madeira ata o tamaño, pasando pola cor e o anelado”. Pero tamén constrúe outros instrumentos coma o 'clarinetiño', conta Xosé Lois entre risas. Como o seu nome indica, é o irmán máis novo do clarinete de toda a vida.
Cada gaita, unha peza única “Traballo monótono, dis? Nooon!”, responde orgulloso. Ao facer as pezas 'á carta', cada unha “é persoal, case única, unha peza de artesanía”. Mouriño acumula un retraso nos pedidos de máis de seis meses. Non dá feito. Por iso se mostra reacio a pensar na posibilidade de que a música tradicional entre en decadencia.
“Non facemos publicidade nin gastamos un peso en darnos a coñecer”, di, falando en nome de case todos os artesáns que constrúen instrumentos tradicionais. Ao mesmo tempo, lembra que cando el empezou a tocar “eramos catro en Santiago, e hoxe seremos ao redor de 150”.
Na Administración, a través da Consellería de Innovación e, máis en concreto, de Artesanía de Galicia, buscan axudas para mercar maquinaria e para que os obradoiros artesanais non desaparezan. “Pero hai que encher moitos formularios, e nós estamos afeitos a traballar coa madeira, non cos papeis”, conta sorrinte.
Unha guerra de gaitas Pese a insistir en que a música tradicional non está en perigo, Mouriño si que demanda protección fronte ao que el denomina 'gaitas invasoras'. Critica que moitas bandas de gaitas, sobre todo en Ourense, Ferrol ou Vigo, adoptaron un instrumento marcial, roubado da tradición escocesa. “Temos unha gaita propia e non podemos deixarnos pisar”.
“Enganan aos alumnos, dicíndolles que esa é a forma de tocar propia de Galicia, pero cando as Deputacións pechen o grifo e deixen de regalalas este negocio morrerá”, asegura taxativo. De momento, a el o que lle sobra é traballo. Coa madeira ben seca, toca poñela redonda, furala, anelala e preparar o punteiro. “É o que máis tempo leva facer, pero é o que máis me gusta porque dun taco sen vida estás sacando vida”. O máis aburrido é pulir con lixas.
Dende que secou a madeira ata que a gaita se pode tocar pasan dez días de traballo. E por eles, dependendo dos caprichos de cada quen e do material empregado, Mouriño cobra entre 770 e 2500 euros. Ten que custar moito poñerlle prezo á dedicación, ao esmero, ao coidado de cada detalle. Pero o artesán vive diso e Mouriño é, ante todo, un artesán dende a cabeza ata a punta dos seus zapatos verdes, que parecen ter vida propia.
Ao saír, os ollos volven ao vestido violeta dos frecos brancos. Segue alí, colgado. De portas a fóra, A Grileira pasaría por unha tenda de música e instrumentos tradicionais. O seu escaparate está decorado con discos de Carlos Núñez, Fuxan, Marvela ou Treixadura. Pero un letreiro da mesma cor que a bata de Xosé Lois déixache claro onde estás: 'Mouriño, obradoiro de gaitas'. Entra un cliente e soa unha pandeireta. Rematou o descanso.
QUINITO L. MOURELLE Hace aproximadamente un año, los integrantes de 3 Azoteas participaban junto a otros alumnos de la especialidad de jazz del Conservatorio Superior de Música de A Coruña -como lo harán el próximo día 29- en el combo que servía de muestra, bajo la dirección y atenta vigilancia de sus profesores, de las evoluciones de esos músicos tan jóvenes en su perfeccionamiento musical.
El proyecto del trío en cuestión nació, por tanto, como expresión de las inquietudes de una cantera que reclamaba su sitio con paso firme. Su actuación del pasado viernes, y el próximo lanzamiento de su primer disco, justifican sobradamente ese sitio ya ocupado y los logros de un trabajo serio y bien encauzado.
Su jazz bebe -en lo referente a su estructura, armonía e intención- del rock y el jazz progresivos, más empeñados en contar una historia que en limitarse a jugar con una progresión armónica estandarizada.
El pianista Iago Mouriño dispara alto, seguido y con tanto acierto que no deja una sola lata sobre su pedestal. Su mano derecha fluye con una dinámica y una técnica asombrosas, pero su discurso no pretende ser apabullante -a pesar de su inevitable protagonismo dado el formato- y también expresa buenas cotas de romanticismo. Éste quedó patente en su elocuente pasaje a piano solo en la versión del preludio de Chopin que también inspiró aquel célebre Insensatez arbolado por Jobim.
Otra versión de mérito fue el desfigurado Thriller de Michael Jackson. El resto del repertorio lo ocuparon bellos originales que lucirán con personalidad en su trabajo discográfico.
Miguel Queixas y Pablo Pérez dirigen desde sus puestos la trayectoria de la nave con mucho tacto: el primero con un toque sensible, equilibrado, alegre y exento de la descarga energética presumible para un contexto jazz rock (todo un acierto en pro del sonido del trío); el segundo con un gran sentido del espacio, con líneas muy emotivas en las baladas y con solvencia en los momentos de presión. Jazz con mucha salud.
“Queremos sementar cultura, sacala das salas e metela na rúa”. Esta é a filosofía dos reis da xolda en Galicia, que se desdobran en ‘troupe’ balcánica ó estilo Kosturica e en produtora ‘seria’ de concertos e grupos. Co obxectivo de “traballar e traballar” afrontan o 2009 sen medo á crise buscando alianzas alén da raia e coa vista posta no bendito Xacobeo
MARTA RODRÍGUEZ
Na 'troupe' dos Festicultores non reina a paridade, pero lanzan un aviso: "se houbese mozas, mellor"
Cultivadores de festas. A esencia galega recollida nunha soa palabra: Festicultores. Un grupo de amigos namorados do rachí puro e duro, da esencia da verbena e do pasacalles e das noites regadas pola medicina k do licor café deciden embarcarse nunha aventura para revitalizar o que máis lles gusta e fundan este clan, desdobrado en grupo e produtora e impulsor dun dos eventos musicais máis importantes do país, o Reperkusion de Allariz. Para comprender mellor esta voráxine, falamos con Xurxo Seara, un dos seus fundadores, que confesa que "agora si poden vivir da xolda".
¿Como xorde a idea de transformarvos en Festicultores?
Queriamos montar algo, xa traballabamos e sempre nos gustou a festa e organizar cousas. Miguel e mais eu estabamos en Madrid e vimos un oco para facer algo e regresamos. Agora temos en marcha moitas cousas, desde o festival Reperkusion de Allariz ata proxectos específicos, e ademais levamos grupos galegos como Banda Potemkin, Pulpiño Viascón, Sacha na Horta, Magnific Band, Miñor Swing e Festicultores Troupe.
Eses sodes vós, ¿non?
Si, é o noso grupo paralelo, o produto estrela, un pasacalles balcánico, espectacular, con teatro, sketchs e música de moita festa.
¿A paridade non vai cos Festicultores? Porque sodes todos homes...
Si, somos todos homes e traballa con nós unha rapaza. Foi casual, non buscado, porque os que montamos isto somos amigos de toda a vida e coñecémonos desde pequenos. Podería haber mozas que non habería ningún problema, mellor incluso (risos).
O voso lema é "cultivadores de festas". ¿Vénlle que nin pintado a Galicia?
Si, démoslle bastantes voltas ó nome e ao eslogan e define o que facemos, sementar festa e cultura aló por onde imos, non só a troula, senón achegar algo máis segundo o caso, o evento e claro, o que che pidan.
Facedes de todo, produtores, montades concertos... ¿en que ámbito vos sentides máis cómodos e tendes máis traballo?
A nosa especialidade está na rúa con Festicultores, cos espectáculos, que é o que máis nos gusta, sacar das salas a cultura e metela na rúa, aínda que tamén facemos outro tipo de cousas. Ó longo destes seis anos fixemos outro tipo de acordos e colaboracións coa xente que leva a Manu Chao, e con eles temos unha empresa a medias que se centra máis en artistas internacionais e que ten un equipo de son moi potente, do mellor de Galicia e incluso de Europa. É no que andamos agora, nestes momentos de crise buscamos colaboracións con empresas de fóra e de aquí para que todo saia máis barato e poder tirar para adiante.
¿Pódese vivir disto en Galicia?
Non sei, nós vivimos os catro disto (risos). O que si que hai que traballar moito, e collemos unha época na que todo está máis en alza no senso en que as festas e os eventos están cambiando un pouco, moitas comisións collen xente nova e deciden levar grupos galegos non só de folk, senón tamén de rock e tratan de mesturar, sen esquecer as orquestras. Apóstase polo moderno, por ensinar o que temos aquí, que hai moitísimo produto interesante pero descoñecido.
Falas de algo máis moderno para fuxir da imaxe de Galicia como un país de pandeireta, pero o que máis triunfa de todos modos son as festas populares porque os festivais indies non teñen moita resposta cando se fan, ¿non?
Nós somos da festa popular a saco, é o mellor que hai. Agora teñen entrada outros produtos, e apóstase polo modelo de festival con pasacalles e varios concertos. Aí ábrese un oco para este sector e, respecto do que me preguntabas se se pode vivir disto, como empresa temos moitos grupos, facemos festivais, movemos equipos de sons, pero o que é máis complicado é saír adiante como músico. Supoño que pasa aquí e en todos lados, é unha industria que non contribúe tanto ó PIB como outras como o cinema, que están máis en alza.
Agora que xa vivimos en clave electoral, ¿cres que o cambio de goberno dinamizou a vida cultural nestes catro anos?
É complicado falalo desde o punto de vista empresarial porque nós co anterior goberno só estivemos ano e medio e eran os nosos comezos. Como espectadores, creo que a evolución foi a mellor e está claro que hai que seguir adiante. A verdade é que penso que onde máis se nota é na xuntanza entre as empresas galegas, coa creación da Axencia galega de empresas musicais, que fomenta a nosa presenza en certames internacionais como o Popkorn.
O ano que vén estamos en Xacobeo. ¿Que perspectivas tendes?
Supoño que traballar como todo o mundo o máis posible, estamos sacando proxectos en marcha no noso estilo, buscando a innovación e dándolle un punto de distinción centrándonos na rúa, en espectáculos para todos os públicos. Sería o noso primeiro Xacobeo e, como empresa, estamos un pouco á expectativa, pero é unha boa época.
¿Non nos podedes adiantar algo?
Está todo no aire, pero queremos que o Reperkusion, que é noso e que está en alza, sexa unha parte importante do Xacobeo.
Un grupo de galos sin vínculos con Galicia fundan una federación nacional para defender la música y la cultura gallega en el país vecino
En octubre, Christophe Bertandeau estaba pasando "una época muy mala". Tanto, que en los "momentos más bajos" estuvo tentado de aparcar para siempre sus proyectos. El estudio sobre la gaita gallega que escribe en francés por las tardes, cuando sale del banco; las conferencias sobre la cornamusa que va dando aquí y allá; el cargo de presidente del colectivo que montó en 2007 para defender y promover la música y la cultura gallega en Francia. En el número 12 de la rue des poètes de Saintes, una localidad al norte de Burdeos, está la sede de la Federation Française des Sonneurs de Gaitas et de la Culture Galicienne Os Galaicos. Es allí donde vive Bertandeau, que cuando viene a España prefiere que le llamen Cristóbal. Los 40 miembros que integran Os Galaicos, sin embargo, se hallan desperdigados por todo el país y se citan por internet. Por las venas de la mayoría no corre ni gota de sangre gallega, no son "galiciens de sang", sino "d'âme, de coeur, de passions", y dedican unas cuantas horas al día a dar "alma" y "corazón" por esta "pasión".
Reconocen que Carlos Núñez tiene buena parte de culpa. Quién iba a pensar que unos franceses marcados como todos sus compatriotas por el tópico del chovinismo iban a gastar energías en difundir las partituras, los grupos, los discos y la manera de hacer de los luthiers gallegos, pero llegó el vigués al festival de Lorient, alguien dijo que era el Jimmy Hendrix de la gaita y la música gallega se puso de moda entre los que ya compraban folk bretón o irlandés. Bertandeau, por ejemplo, tocaba por entonces la gaita escocesa. Y quedó "enamorado", "como todos los que la escuchan", de la "música llena de alegría" que se hacía al final del Camino de Santiago, un camino que hasta entonces era el único motivo que había despertado el interés por Galicia de los franceses. Su primera gaita gallega la tuvo después de asistir al Festival Internacional de Luthiers de St. Chartier. Se hizo amigo del fabricante de Carballo Francisco Calvo Regueiro, y empezó a representar sus instrumentos al norte de los Pirineos.
Bertandeau y Richard Bagno, otro francés prendado de lo gallego, decidieron en verano de 2005 que había que organizarse y dos años después consiguieron hacerlo, amadrinados desde el principio por Cristina Pato. Ahora Os Galaicos tienen una tropa de padrinos: además de Pato, están Daniel Bellón, Anxo Lorenzo, Mutenrohi, Luar na Lubre y la banda Xarabal. El último día de este año los llamó, para ofrecerles su apoyo, Susana Seivane.
Los franceses también se han aliado con los dos centros gallegos de París y el otro que hay en Marsella. Tienen una web (www.os-galaicos.com) en francés que poco a poco van traduciendo al castellano. Al abrirla, también aparece la opción de consulta en gallego, pero de momento no han conseguido que nadie se ofrezca para traducirla. Necesitan traducir, además, sus estatutos. Es el requisito que les pone la Xunta para darles alguna ayuda y facilitarles profesores, porque ellos quieren organizar cursos allá. Cada vez hay más gente que se pone en contacto con Os Galaicos para pedirles partituras, discos que la Fnac no tiene y algún método de gaita en francés. De momento sólo les pueden facilitar libros en gallego, y esperan como agua de mayo el nuevo texto didáctico que prepara Bellón. En cuanto se publique, lo traducirán a su lengua.
En Francia hay 30 tipos de gaita, pero ellos prefieren la gallega. "No hace falta tener raíces para amar una tierra. Las raíces se echan donde uno quiere", sentencia Bertandeau. Aunque los bretones, el único pueblo galo que conservó su cultura celta, los miren "con recelo", siguen adelante, y montan un puesto con banderas y libros gallegos en todo festival al que pueden asistir. Ahora sueñan con hacer, aunque sólo sea por un día, una banda con sus padrinos. Y mientras preparan su participación en la Semana Gallega de París, del 10 al 17 de mayo, están formando el primer grupo francés de música gallega. "Se va a llamar Noite das Meigas", cuenta Cristóbal orgulloso. El debú será en julio, y estará con ellos Mutenrohi.
Nani García: "El defecto del jazz en Galicia es que mira demasiado al otro lado del Atlántico"
Pablo Barro. EFE.
Nani García, compositor, pianista y uno de los fundadores de Clunia Jazz, una de las bandas precursoras del jazz en Galicia, cree que uno de los grandes defectos cuando se habla de la música en general, pero del jazz en particular, es que "la gente se olvida de que estamos haciendo arte".
Asegura estar "muy emocionado" con el nuevo proyecto de esta formación, que comenzarán a grabar tras su reaparición en el festival Iberojazz 2009, que se celebrará en A Coruña desde el próximo jueves 15 y hasta el 31 de enero.
Pregunta: ¿Cómo surgió Clunia Jazz?
Respuesta: Surgió del núcleo de los tres músicos que forman la base rítmica y que son los que se mantienen: Fernando Llorca en la batería, Baldo Martínez en el contrabajo, junto conmigo, a principios de los ochenta.
Nos conocimos tocando en el Filloa. El saxofonista Antonio Cal, que tenía una mayor formación y experiencia en el jazz nos sirvió como acicate. A partir de ahí empezamos a movernos por España e ir creciendo. Al contrario de la mayoría somos un grupo autodidacta.
Mirada al pasado P: ¿Qué ha pasado en Clunia en estos más de 25 años que lleva en activo?
R: Hemos tenido épocas de más actividad y otras de menos. Los años 90 en España fueron bastante penosos en todos los aspectos, pero sobre todo culturalmente. A partir de finales de los 80 cada uno se dedicó a cosas por su cuenta, siempre dentro de la música.
En los 90 tocábamos de una forma más esporádica, y a partir de ahí se complicó la vida porque cada uno vivía en un lugar distinto. Ahora, lo que hacemos es reunirnos de vez en cuando, una vez al año como mucho.
P: ¿Cuál es la relación de A Coruña con el jazz?
R: Coruña para nosotros es la cuna, a pesar de que el batería es de Vigo y Baldo, de Ferrol. Aquí siempre hubo una buena relación con el jazz. Hay un grupo de gente, no muy numeroso pero tampoco despreciable, que asiste a los conciertos.
En los 80 hubo un festival que más tarde desapareció, pero también aparecieron nuevas opciones. El jazz también tiene sus limitaciones en cuanto a público, eso hay que admitirlo.
P: ¿Cómo afrontáis el proyecto de grabar un nuevo disco y emprender una gira?
R: Pues con mucha ilusión. A mí, personalmente, me supone un refresco volver al jazz. Me dedico a componer, trabajo para películas, para televisión... incluso hago música un poco pura, que es lo que me gusta.
Entonces, cuando quedas saturado, viene muy bien sacar la cabecita y hacer cosas frescas. Es una manera de convivir con el jazz de forma sana.
El jazz en Galicia P: ¿Cómo ha evolucionado el jazz en Galicia en estos años?
R: Ya empieza a haber dos generaciones, y eso es importante. La bonanza económica facilitó que la gente tuviese acceso a mejor educación y a más contenidos.
La segunda generación de jazz en Galicia tiene una educación más escolástica y más ortodoxa. Para mí el único defecto es que miran demasiado para el otro lado del Atlántico.
Están obsesionados con el jazz americano cuando en Europa llevamos ya muchos años y empieza a haber muchas referencias distintas.
Bocixa/ Raquel Rey . ANT TV pasou un serán con Maghúa, un grupo da Coruña, convidado a un serán no concello ordense de Tordoia, que mantén a tradición dos cantos de Nadal e de Reis.
Amais, falamos con algúns veciños que nos contaron como se vivía antes o Nadal. Non hai tantos anos (e aínda hoxe, de feito), o mellor xeito de celebrar estas festas era botando cantareas e sacando puntos, a golpe de gaita e ferreñas. No noso cantigueiro tradicional temos, amais, tres tipos de canto para cada data sinalada: as panxoliñas para o Nadal e a noiteboa, os Manueles para aninovo e os cantos de Reis para cando veñen os de Oriente repartir agasallos. A memoria destes veciños aínda conserva boa parte dese repertorio.
Son Sito, Óscar, Manolo, David e Soneira, os cinco forman Kastomä, un grupo de rock nacido na vila de Ordes. Desde o seu primeiro concerto hai oito anos foron creando o seu propio son que se plasma no último disco Almas da noite, un tributo á noite e ás persoas que nela habitan.
ANT TV estivo con Kastomä no seu local de ensaio para falar con eles e coñecelos máis de perto.
Non cre na sorte no traballo, senón na constancia; é parte dunha xeración de superheroes da gaita; e acaba de descubrir o recomendables que son as vacacións
Nacho Mirás 22/12/2008
Calquera diría que Xosé Manuel Budiño Lorenzo (Moaña, 1969) está a piques de entrar no club dos 40. Anos, non principais. O seu último disco, Home, é un exemplo da madureza dun músico que sempre soubo que quería vivir do seu traballo.
-Veño de ler: «Budiño no top ten do Reino Unido». Iso si que impresiona...
-Imaxínate... Soubémolo hai pouco menos dun mes, coa lista na revista Songlines, centrada en música folk e músicas do mundo que se distribúe en todas partes. Comezado xaneiro, o disco xa se distribuirá no Reino Unido tamén. Estamos moi contentos, temos feito moitos concertos en Inglaterra, Irlanda e Escocia, pero sen a posibilidade aínda de ter o disco físico.
-¿Que pensa que lle puido chegar tanto aos ingleses para poñelo entre os dez favoritos?
-É indubidable que conectan, hai unha gaita moi presente, eles teñen tamén ese instrumento moi de man. E temos contacto desde hai vinte anos con músicos de alá, hai un circuíto que comezou en Ortigueira e se expandiu por toda Galicia. Practicamente todos os grupos irlandeses, escoceses e bretóns de nome xa estiveron aquí. Hai moita conexión, aínda que despois as músicas sexan moi distintas.
-E, en directo, ¿o público desas terras entrégase igual que o galego?
-Iso está a pasar en calquera parte do mundo. Atópaste no Líbano, por exemplo, en Marrocos, e non sabes o que pode pasar alí. Nos dous últimos anos pasou en Bulgaria, coa xente levantada nun teatro; en México, na praza do Zócalo, que é como dez veces o Obradoiro, con 50.000 persoas... Incrible. Imaxina as sorpresas que levas en Siria, en Xordania...
-A estas alturas, o medo escénico estará superado...
-Si, en canto sobes ao escenario xa está. Hai unha cousa moi clara: toco para transmitir emocións, non hai máis. Se vives o que fas cada día e o levas a un escenario, o público vai bailar se ti queres; vai dar unha viravolta se queres... Depende de como comuniques. A xente ten que ver un concerto como unha película, na que hai que emocionarse, que bailar, ten que recollerse, deixarse levar polas emocións.
-Pero vostede, no escenario, non fai tanto teatro como outros, transmite igual, pero con máis clase, é, se mo permite, menos fantasma...
-Aprendín desde moi pequeno que isto é unha profesión a longo prazo. Con quince anos estaba polo festival de Lorient descubrindo músicos que vivían diso, tiven moi claro que eu tamén o quería para min. Isto é unha profesión, non un fume que desaparece nun par de anos. Hai que telo moi claro e, por suposto, ter unha visión empresarial do traballo, cos pés na terra. Ou se che poden subir os fumes.
-Grandes gaiteiros saíron da súa xeración; penso en Carlos Núñez, en Anxo Pintos, tantos outros. ¿Que pasou?
-É certo que coincidimos toda unha xeración na época da Universidade Popular de Vigo. Hai unha persoa clave aí, Antón Corral, mestre e artesán. El nos fixo ver moi claro que isto podía ser unha profesión de futuro. Unha vez, nunha clase, preguntounos a todos que por que estabamos na Universidade Popular. Eu tiña dezaseis anos e falei moi decidido: «Eu quero vivir disto, non concibo outra cousa». Foi case unha xeración espontánea que tivo presente o que quería facer.
-Estou confundido sobre o título do seu último disco, «Home», fala do home-persoa ou da acepción inglesa, do fogar; igual das dúas...
-O que ti queiras. Nun primeiro momento era home, humano, pero xa nos demos conta que o lerían como fogar. Tamén por cabo Home, esa referencia ao cabo que todos os mariñeiros que entran na ría de Vigo teñen que tomar como guía, unha homenaxe á xente mariñeira que pasa gran parte do tempo fóra para buscarse a vida. Como de familia de mariñeiros que son, síntome nesa onda. E home, como fogar, tamén, porque todos estes países polos que viaxamos son como a nosa casa.
-Cando colga a gaita e sae á rúa, a xente recoñece a Budiño...
-Si e non, é algo que nunca me preocupou. Pero non é desagradable.
-¿Fai máis cousas que vivir de e para a música?
-É complicado. Levo toda a vida así e agora está a chegar o momento no que estou descubrindo outras cousas, como marchar de vacacións. Empezo a reflexionar sobre ese tema e fago algunha escapada; no é bo estar continuamente pechado no estudio.
-Chegando aos 40, ¿non pensou en ter fillos?
-Teño un can precioso ao que quero moitísimo [ri]. É unha das miñas paixóns.
-Hoxe hai sorteo da lotería de Nadal. ¿Xoga?
-Nunca. Nunca creo na sorte no traballo; creo na constancia.
Abrimos no Diario Cultural unha serie de tertulias que ao longo desta semana nos van levar polos distintos sectores culturais, para observalos, analizalos, pensalos máis en detalle. E comezamos coa música que escoitamos neste 2008, coa situación da industria discográfica, os concertos… Para iso acompáñannos os músicos Anxo Pintos e Fernando Abreu, o responsable do selo discográfico Falcatruada Sergio López e a crítica de música do diario cultural, Uxia.
Andrés R. Gavino / El Progreso (Lugo). Cando nin a Playstation nin a estrea nos cines de High School Musical eran un referente de lecer para os máis novas, os xogos e deportes ao aire libre eran unha diversión que todos practicaban. En Santalla, unha pequena aldea da Pontenova, propuxéronse a recuperación desta parte lúdica do pasado coa que os nosos antepasados adoitaban gozar do seu tempo libre.
E os recoñecementos non se fixeron esperar. A Mostra de Xogos e Deportes Tradicionais de Santalla, logo da celebración de tan só dúas edicións, foi galardoada este ano pola Xunta de Galicia co Premio do Deporte Galego á mellor iniciativa de deporte tradicional. “Éste é un recoñecemento moi importante en tanto que supón un agradecemento ao traballo que se fai durante todo o ano; o premio non é só para a mostra, senón para toda a xente que traballa nela, dos que se achegan para vela e da Pontenova en xeral”, asegura o presidente do Club de Xogos e Deportes Tradicionais de Santalla, Carlos Bermúdez Martínez.
O éxito da iniciativa confirmouse este verán, cando a presenza de case 4.000 curiosos superou con fartura a do ano anterior. “Intentouse mellorar e foi máis completa; o clima estivo a piques de xogarnos unha mala pasada, pero son os riscos que se corren ao facer unha actividade ao aire libre”, di Bermúdez, Todos os que se achegaron á cita puideron gozar de máis de 100 actividades ao longo do día, de catros exposicións —entre elas unha de xoguetes tradicionais moi laureada— ou da actuación musical do grupo galego Treixadura.
Nesta segunda Mostra celebráronse os campionatos galegos de chave, birlos e billarda, este último inédito na cita pontenovesa. Ademais de Galicia, houbo representación de Asturias, Castela e León, País Vasco e Portugal que mostraron os xogos con máis tradición nos seus respectivos lugares de orixe. Entre o máis rechamante, o presidente destaca “o corte de tronco en altura dos asturianos e este ano tamén o levantamento de fardo dos vascos”.
A participación activa de todos os que se achegan ata Santalla para gozar da xornada é fundamental. “Hai a posibilidade de xogar á ra, camiñar con zancos, tirar ao prato... aínda que sen dúbida o que máis éxito ten é o tiro da corda", sinala Bermúdez. Danse situacións singulares que chaman a atención dos presentes como "ver a varias xeracións participando no mesmo xogo; poden estar os avós, os pais e os netos xuntos e son os maiores os que lles explican aos máis novas como se xoga”.
A volta á vida dunha aldea O éxodo rural é algo que non pasa inadvertido a ninguén. Ante esta situación que afecta a todas as aldeas só quedan dúas alternativas: renovarse ou morrer. Ante esta disxuntiva, en Santalla optaron polo primeiro, convertendo o seu pequeno núcleo de casas nun referente para Galicia.
Os veciños, que se fan chamar ‘argalleiros' durante a xornada, traballaron na consecución do proxecto desde o primeiro minuto. "Foron un factor moi importante; nunca puxeron pegas para axudar a nada”, di Bermúdez.
14 casas habitadas por 30 persoas son as que conforman o núcleo de Santalla. Durante a Mostra, sofre un cambio total e o número de persoas dun día normal na aldea multiplícase.
Nacemento nun torneo de veciños Antes de celebrar esta Mostra, os veciños de Santalla organizaban durante as festas patronais un torneo de birlos que foi o xerme do actual despregamento de xogos que ofrece esta cita anual. "Era algo que estaba dirixido sobre todo aos veciños e aos invitados da festa, sen máis”, relata Carlos Bermúdez. Logo dalgúns anos sen que se celebrase a festividade e, xa que logo, o campionato, un grupo de veciños decidiu pór en marcha o traballo que se convertería na reunión de xogos tradicionais máis importante de Galicia.
A magnitude da iniciativa era descoñecida por todos. "é algo único a nivel de Galicia; estaría ben que noutros lugares tamén se fixese, porque a competencia sempre é boa", di o presidente.
Trinta programadores, músicos, promotores e xornalistas debateron en Pontevedra como promover unha etiqueta para a nosa música.
O obxectivo de calquera rede é a coordinación de iniciativas, a formalización de proxectos de coprodución. Tratábase ademais de que destes dous días en Pontevedra xurdise unha folla de ruta, un manifesto ao que despois se poida unir máis xente. Trátase de animar á iniciativa pública a favorecer estes procesos, de encher os ocos que faltan nas ligazóns, os elos elididos. Prodúcese ás veces, no entanto, que a actividade persoal de moitos promotores, unha vez que ten éxito, o que provoca na administración é unha actitude de desentendimento: se unha iniciativa xa existe non hai por que gastar esforzos en promovelo".
Nestas redes ofrécesense servizos, pero tamén se ofrecen necesidades. Os promotores necesitan músicos, os músicos necesitan promotores, e ambos os dous precisan de espazos. Ás veces os espazos son o primeiro floco que cómpre pechar. Sobre todo neste tempo no que a música deixou de ser algo físico, para se converter os discos en tarxetas de presentación dos artistas. Agora as xiras son unha das principais fontes de ingreso dos autores e dos produtores.
Cómpre, polo tanto, falar do tema máis importante: a creación de público, como chegar aos consumidores de cultura. Os artistas, como Narf, láianse de que ás veces a dificultade de pechar acordos para as actuacións fai que os esforzos da creación non produzan resultados: "ás veces fas unha montaña para parir un rato: fas un espectáculo para dúas actuacións, ou ás veces tes que agardar dous anos para presentalo". Quizais cómpre inverter os termos: crear unha estrutura de distribución no que poidan traballar os artistas.
Avances na creación de estruturas Vanse producindo avances. A Rede Galega de Música ao Vivo demostrou a existencia dunha forza creadora que, cando menos en número, amosa unha extraordinaria fortaleza, pois até oitocentas bandas e solistas presentaron a súa solicitude para actuar nas máis de cincuenta salas asociadas. Por debaixo está aínda a forza dos grupos emerxentes, os que participan en Nsaio e na rede de salas de ensaio, un total de catrocentos; o futuro da música galega. Non só en Galiza, senón que a través do acordo con Audiência Zero, vinte grupos galegos puideron actuar no norte de Portugal, e outras tantas bandas do sur do Miño fixeron o mesmo en Galiza. Nos vindeiros meses veremos tamén o resultado dos acordos aos que a RGMV chegou cos artistas cataláns no mercado de Vic, polo que os grupos galegos e cataláns actuarán nun e noutro país. As administracións, repetiuse máis dunha vez no foro, non poden dedicar todos os seus esforzos para que as bandas galegas actúen no país, non se debe caer na endogamia, cómpre promover, con reciprocidade, a saída dos nosos músicos ao exterior.
No debate estivo presente o responsábel de Canarias Crea e o MACC (Mercado Atlántico de Creación Contemporánea). Tamén Carlos Seixas, director do Festival de Músicas do Mundo de Sines. Ou tamén Antón Martínez, o representante de Transeurope, unha rede de locais de con ducias de salas en todo o continente. Ou o Benjamin Taubkin, coordinador do Mercado Cultural Iberoamericano de Salvador de Baía, un xigante cultural, referencia no Brasil, que acolle máis de cen eventos nos seus catro días de duración.
Elías Torres, vicerreitor de Cultura da USC, recibiu aos participantes no foro cun "chegaron ao lugar das orixes" e ofreceu un breve relatorio baseado en aspectos teóricos e lingüísticos: "aos galegos a lusofonía fícanos lonxe; nós non somos fillos do luso, somos anteriores. Por que non chamalo 'galeguía'". E destacou a importancia de iniciativas como Cantos na Maré e no valor de acadar os obxectivos propostos e a dificultade de mover os marcos mentais existentes: "Isto é un proceso. Os galego ás veces esquecemos que tamén somos un proceso". Elías Torres leva un tempo traballando na creación na USC dunha cátedra dedicada a Chico Buarque.
"Correr riscos" Jose Rui, de Tondela, animou a correr riscos. Falou da súa experiencia nesta pequena vila do centro de Portugal, duns seis mil habitantes, que cada ano é quen de organizar tres festivais de música, o máis coñecido de todos o dedicado ás músicas do mundo. Xa dende finais dos anos setenta, coa forza que aínda proviña da revolución de 1974, procedeuse a crear lazos, formar unha rede, para a organización dos primeiros eventos musicais. Todo funciona en rede; músicos, promotores, divulgadores: un traballo de cooperación que agora se realiza a través de Internet. Fíxose por necesidade, pola limitada dimensión da localidade, o seu afastamento dos grandes centros (sitúase a máis de douscentos quilómetros de Lisboa ou de Porto), e polo carácter conservador da rexión na que se asenta. Loitar contra o conservadurismo imperante foi unha das razóns que moveu a Rui e a outras persoas a crear esta alternativa cultural. Hoxe, a rede creada e acrecentada deu lugar a unha estrutura de tres auditorios, un teatro ao aire libre, estudios de gravación e obradoiros; de xeito de bandas de Porto ou Lisboa teñan a Tondela como espazo de creación.
Falou tamén Narf, un dos activistas que vai moitos anos por diante destas iniciativas; de certo que estes proxectos nacen ao abeiro do camiño aberto por estes pioneiros, e nacen tamén como apoio e estrutura para estas ideas. Narf fixo da lusofonía o seu espazo de creación e difusión; Hoje a ahoje, as colaboracións con Manecas Costa, os concertos en Mozambique. En portugués, en galego, e nas linguas autóctonas africanas, algo que sorprendeu e agradou enormemente aos músicos locais: "un branco, un europeo, cantando nas nosas linguas locais". "Trátase de que aquilo que temos en común sirva para apreciar o que temos de diferente.
O portugués é aquí unicamente un instrumento de comunicación", di Narf. Algo co que concorda Xavier Belho: "a lusofonía como instrumento, como etiqueta, non como fin en si mesmo". Conclúe Narf: "O que debería saír de aquí é unha rede de persoas activas e entusiastas: activistas, creadores, espazos e divulgadores, que teñan a vontade de crear cousas. E que a partir desta rede inicial se cree algo meirande". A lusofonía como etiqueta e como valor, por riba das fronteiras e das linguas. De feito Fran Pérez marchou este luns cara á India para ofrecer dous concertos.
Internet como plataforma Gran parte do éxito da música da lusofonía dependera do uso eficaz que se faga dos medios de comunicación. En boa medida de Internet, o soporte que traspasa as fronteiras estatais con maior eficacia e pode unir a persoas con gustos comúns. Seguramente Internet é aínda incapaz de se converter nun medio de masas da dimensión social da televisión. Non pode selo agora e non o poderá ser, porque Internet non é un medio de masas. A rede permitiu, por exemplo, que os Dealema de Porto enchesen salas de concerto en Galiza sen apenas promoción previa nos medios tradicionais; o público asistiu atraído non pola lingua, senón polo hip-hop da banda, que coñeceran pola rede.
Porén, os usuarios da rede no futuro non serán en conxunto tan activos como os superusuarios pioneiros da web 2.0. Será necesario simplificar os soportes, unificar os proxectos, non duplicar esforzos, dar todo moi mastigado e ofrecer todo (escoita de música, descargas, foros, axenda...) xunto, nos mesmos contedores. E pensando sempre nos usuarios.
Maria Xesús Nogueira . A Pasada semana a Universidade de Santiago e a Fundación 10 de Marzo celebraban unha homenaxe ao grupo Voces Ceibes con motivo do corenta aniversario da súa creación. O lugar escollido para o evento, o Salón de Actos da Facultade de Medicina, non podía ser máis significativo, pois foi alí onde os membros do grupo conseguiran organizar, en abril de 1968, e sorteando as coñecidas prohibicións do réxime, un concorrido e exitoso concerto no que soaron as cancións do que sería o xermolo do grupo. O público que ateigaba a sala saíu cantando ‘Venceremos nós’, versión galega do himno pacifista ‘We shall overcome’ popularizada nas revoltas estudantís dos anos sesenta.
Corenta anos despois, os membros de Voces Ceibes (coa excepción de Xerardo Moscoso, que saudou o acto desde as súas terras mexicanas de residencia) volveron subir ao escenario para entoar o mítico himno e facernos lembrar que Galicia tivo, nuns tempos marcados polas mobilizacións estudantís e pola loita antifranquista, a súa particular banda sonora. Nacía por aqueles anos a chamada Nova Canción Galega, interpretada por voces que, andando os anos, habían ter unha traxectoria diversa: Benedicto, Vicente Araguas, Guillermo Rojo, Xerardo Moscoso, Xavier González del Valle ou Miro Casabella.
Entre os méritos de Voces Ceibes cómpre salientar o feito de teren creado unha alternativa á música popular galega, estancada naquela altura na vertente tradicional. Non foi menor o labor de difusión que fixeron, coas súas versións, da poesía dalgúns autores, moi especialmente de Celso Emilio Ferreiro.
O marco político da transición democrática, a deriva da poesía galega cara a un abandono do verso social e a popularización entre nós de novos modelos musicais, os máis deles de procedencia anglosaxona, arrombaron na desmemoria durante algún tempo os derradeiros acordes de Voces Ceibes.
Nos últimos anos, a música popular galega experimentou importantes transformacións, axudada sen dúbida polas novas formas de difusión, entre as que Internet ocupa un lugar principal. Das voces máis novas xurdiron numerosas e variadas alternativas á música tradicional que van da canción de autor ao punk ou ao hip hop. As novas propostas semellan fortalecer un sector ben necesitado de normalización lingüística e historicamente ameazado por presións externas. Neste novo escenario, resulta curioso comprobar como algunhas destas voces volven beber das fontes inesgotábeis dos nosos poetas e chegan mesmo a versionar algúns dos temas de Voces Ceibes. Velaí están, por citarmos só algúns nomes, Tino Vaz, O Leo i Arremecághona, García, ou Ataque Escampe, intervindo na realidade social coas súas mensaxes e facendo vibrar coa voz da poesía galega os auditorios. Velaí tamén ronsel revolucionario de Voces Ceibes.
Un novo son é a base desta formación que funde tres instrumentos e personalidades propias nunha simbiose musical imprevisíble.
Tres músicos galegos: Oscar Fernández, Roberto Grandal e Pulpiño Viascón, com traxectorias musicais moi dispares (“Os Cempés”, “Diplomáticos de Monte Alto”, “Budiño”, “Susana Seivane”) confluiron nun innovador proxecto de zanfonas, acordeóns e percusións electrónicas que véu a luz no 2007 e que se plasmou nun disco que foi presentado na Fnac.
A fusión das músicas que levan no seu interior conforma este trío, lixeiramente asíncrono. “bOnOvO” comeza con esta gravación o camiño na busca dun son que non entende de etiquetas, co afán de romper as barreiras do establecido e que ten como principio fundamental a fusión de tres instrumentos e personalidades propias, nunha simbiose musical imprevisible. O proxectyo agora gravado presentárase para Galicia no verán de 2007 no escenario do Festival do mundo celta de Ortigueira, e a través de Abada para o resto do mundo na feira internacional WOMEX en Sevilla.
O grupo destaca como un proxecto innovador no tocante ao tratamento dos instrumentos, ao uso e adaptación do cancioneiro popular incluso a través de melodías do século XV, aínda que o repertorio ofrece unha maioría de composicións propias. A esencia acústica da zanfona ou do acordeón, mesturados con batería electrónica, e nos concertos efectos e instrumentos virtuais, proporciona as ferramentas ao trío para interpretar en rigoroso directo todos os elementos que compoñen o son de “bOnOvO”. O disco que leva o seu propio Nome saiu ao mercado en maio de 2008 e representa fielmente o traballo da banda en directo: Fresco, elegante, enerxético e contundente.
Oscar Fernández toca a zanfona, instrumento de fonda raigame galega que nas súas mans adquire novas dimensións. Nos seus comezos familiarizouse con instrumentos como a frauta, a guitarra ou o acordeón.
A partir da creación do grupo “Os Cempés”, destacou como compositor sendo o artífice das composicións e arranxos nos cinco traballos discográficos que editou a banda ao longo dos dez últimos anos, sendo hoxe en día unha das bandas galegas máis representativas e carismáticas.
Durante a súa andaina musical, colaborou ademais con outros artistas como “Chouteira”, “Xochilmica”, Uxía Senlle, “O Jarbanzo Negro” ou Doa. Destacou o traballo discográfico realizado xunto con Germán Díaz e Marc Egea sobre á interpretación actual da zanfona en España. Na actualidade imparte clases de zanfona en diferentes escolas onde non só ensina a interpretar música tradicional e outras músicas coa zanfona, tamén explora todas as capacidades e avances técnicos que existen ao redor de este instrumento.
Roberto Grandal, que cursou estudos de solfexo, harmonía, Historia da música e canto no Conservatorio da Coruña e estudos de acordeón no Conservatorio Superior de Música de Barcelona, toca o cordeón considerado un dos instrumentos máis completos pola variedade de timbres e tesituras que posúe, así como polas capacidades como ferramenta de acompañamento. Nas súas mans e coa axuda dun ordenador, o acordeón transfórmase nunha versión electrificada de si mesmo, engadindo liñas de baixo, sintetizadores e efectos interpretados en directo, sen deixar de lado o son acústico e cálido do acordeón.
Empregando a batería electrónica, Pulpiño Viascón dispón dunha paleta de sons e efectos que selecciona para cada tema de “bOnOvO”, engadindo sons electrónicos clásicos ou de vangarda, cun estilo enérxico e persoal que imprime carácter a un instrumento electrónico. Además de haber trabaxado como clown en diferentes circos europeos, é a voz, o serrón musical e o autor de "In the Ocean", un tema a xeito de hit que quere pechar cun sorriso o CD e o Directo de “bOnOvO”.
Ruxe-Ruxe rematan a xira do seu sexto disco e entran de novo en estudio
DANIEL SALGADO 05/12/2008
"Díxose de nós que eramos o último grupo bravú, pero non o sei, depende". Tarde demais para o bravú, a banda formouse en 1996 e o primeiro disco data de 1999, e cedo demais para a explosión de Internet, Ruxe-Ruxe naceron no ronsel dos Diplomáticos de Monte-Alto e tamén miraron cara a "The Clash e The Pogues". "Se ser bravú é cantar en galego e ser de aldea e falar das cousas da aldea", explícase o cantante, guitarra e compositor Vituco Neira, "somos bravú. Para nós non é negativo". Ruxe-Ruxe pechou o mes pasado, no 20º aniversario de Galiza Nova, os trinta concertos de presentación de Xigante. Agora preparan a entrada en estudio para gravar as doce cancións que formarán o seu sétimo disco.
"Xigante foi un disco lento, de medios tempos; o novo vai ser moi punk, temas rápidos e punk", relata Vituco Neira, "e con aires de música tradicional". Pero unha tradición, a que lles interesa aos Ruxe, que non ten que ver "co que se entende por folk": "A banda evolucionou cara a un son máis brusco, máis duro, e no disco que gravaremos a comezos do ano que vén queremos crueza". Para Vituco Neira, frontman dunha banda que conta sete membros, a madureza dun proxecto musical mídese a través da clareza: "Cada vez temos máis claro o que queremos, e que facer para conseguilo".
Mais a historia de Ruxe-Ruxe arrinca na maneira punk de facer as cousas. E contra 1996 nunha aldea do extrarradio compostelán, Aríns. "O punk foi a grande escusa", di, "decatarse de que non é preciso saber tocar para facer unha banda". E engade: "As grandes cancións do rock&roll só necesitan máis de dous ou tres acordes, unha linguaxe doada". Para o máis semellante a unha orquestra neobravú que opera a día de hoxe en Galicia, amais de "espírito punk", precisou de catro amigos de instituto, os catro que aínda seguen a pé de palco: Xaco Barona, Xan Rico, Jimmy e o propio Neira.
"No grupo hai unha gaita porque entre os amigotes que fixemos o grupo había un gaiteiro, Xaco", lembra Neira. Nunha aparición na Serra de Outes o mesmo ano da fundación e coa Ruxe ruxe maketa, rexistrada por Piti Sanz, comezou a historia "dun grupo de xente que estaba facendo a vida; logo vén o traballo, as mozas e os mozos, os fillos, e todo cambia". Seis ou sete músicos foron, a dicir de Neira, vítimas desas circunstancias nunha formación que non atinxiu a profesionalidade. "Pero isto dá moitas satisfaccións", e esmiúza, divertido: "O ano pasado convidáronos tocar ás Azores, unha semana a gastos pagos".
E certo éxito de vendas: máis de 4.000 discos colocados d'A terra dos conventos (2002) e de Fervendo (2004) sitúan a Ruxe-Ruxe -canda os cerdeirenses Zënzar, o máis prolífico do rock en galego- na primeira división comercial. "Pero estou a prol da piratería e de descargar discos", admite. "Ao final, a música sobrevivirá na súa maneira máis orgánica, un músico tocando".
''Botar unhas risas escoitando música debe ser unha das cousas máis pracenteiras''
Suso Vaamonde, Pedro Lamas e Xosé Lois Romero unen os seus talentos cun único obxectivo: pasalo ben, só con gaita, acordeón e saxo soprano. 'Vellas artes' é o suxerente título do primeiro álbum, publicado tras máis de dez anos sobre os escenarios, e que presentaron no Cultur.gal.
Pregunta: O título de 'Vellas artes' xa o di todo, ¿que obxectivo tiñan con este disco?
Resposta: O de 'Vellas artes' dío todo por ese dobre sentido que ten o feito de dicilo e que soe a bellas artes, pero ao poñelo con v, á parte de convertilo ao galego, permite combinar eses dous significados de artes antigas, que é a música popular que facemos nós e por outro lado o feito de relacionalo coas artes nobres, un pouco máis 'endiosadas' que son as belas artes.
P: ¿Como definirían o seu traballo?
R: Facemos o que cremos que é a nosa esencia, que é tocar música popular para pasalo ben, para transmitir bo rollo, e para sentirnos músicos, facer música sen máis á parte de parafernalias e loxísticas impresionantes, cada un co seu instrumento e dar unha visión persoal da música popular.
P: É unha música máis pensada para o directo...
R: Que o digas ti é sorprendente, porque nos parece que o disco non representa o que facemos nós. O que fixemos todos estes anos era facer directos, e nos directos convertímolo nalgo máis que música, son unha especie de shows, de performances, nos que a música é unha disculpa para facer outras cousas. No disco non está representado, e lamentámolo, pero nos encargaremos de transmitir que detrás dese disco hai un directo moi interesante.
A renovación da música galega
P: ¿Como se concilian as vellas artes con iso que se dá en chamar 'novo folk'?
R: Nós nunca lle chamamos novo folk, temos claro que segue sendo música popular feita dende 2008 e actualizada cunhas harmonías e con recursos de hoxe, pero tomando melodías antiquísimas arranxadas para unha gaita, un saxo soprano e un acordeón. O novo folk aínda non sabemos o que é, ao mellor estamos facéndoo sen darnos conta. Para nós é simplemente musica popular actualizada, posta a punto en 2008.
P: Sobre esa outras 'renovacións' da música tradicional galega fala 'A marcha dos cheíñas', ¿chegaron respostas a ese tema?
R: É que non fixemos ningunha pregunta, entón non agardamos respostas. Nunha determinada época en Galicia pasou algo coa música popular e sobretodo cun instrumento da música popular, e nós fixemos o que facemos normalmente, tomalo con humor, como sinal de saúde, porque cando un enferma o primeiro que perde non é o apetito, por moito que digan, senón o humor. Penso que gozamos de boa saúde sempre e cando se manifeste por medio dese humor. Hai unha pequena reivindicación que ao mellor entrou neste cd a última hora. A partir de agora xa non ten sentido, reivindicaremos outras cousas.
P: ¿Falta humor no folk?
R: Falta humor e amor. É posible que si, que unha proposta como a nosa rescate esa faceta, a do humor, a de comunicar algo divertido, transmitir non só determinadas emocións primarias como a tristeza ou a ledicia, senón botar unhas risas escoitando música debe ser unha das cousas máis pracenteiras que hai. Pero si é posible que se boten en falta máis propostas non só no folk, senón en calquera ámbito musical nas que se poña o humor no primeiro termo.
Traxectoria P: Coa traxectoria que levan, ¿teñen asegurado o acceso aos escenarios?
R: Acabamos de sacar disco, pero non deixamos nunca de facer directos, este é un paso máis na nosa traxectoria porque é o primeiro disco que sacamos en formato trío, pero non creo que vaia cambiar sustancialmente a maneira de funcionar que traiamos anteriormente. Somos un grupo que basicamente se coñece polos seus directos, en ámbitos moi diversos: dende a rúa a tabernas ou teatros.
É unha proposta versátil que se adapta a moitos espazos e gozamos de boa saúde no senso de facer actuacións en directo e esperamos que sexa un soporte que nos dea a coñecer entre a xente que non se achegara nunca aos nosos concertos, pero non imos mudar a nosa dirección, que é tocar en todo aquel espazo no que haxa ganas de pasalo ben e de disfrutar de boa música.
P: ¿En que momento decidiron xuntar as súas carreiras?
R: A verdade é que os tres por proximidade xeográfica nos coñecemos dende hai moitos anos e sempre tivemos certa tendencia a liarnos en cousas sofisticadas, sesudas. E iso levámolo parello ao feito de gozar da música en si mesma. Ao principio eramos Suso e eu (Romero) e o concepto era liberarnos de moita presión.
Tamén estaba o feito de ser libre no sentido de non estar atado a ningún tipo de loxística, podemos tocar aquí mesmo ou no Albert Hall de Londres. Isto permitiunos exercer de músicos puros, sen máis parafernalias. A incorporación de Pedro, que tamén coñecemos de hai moito tempo doutros proxectos... É unha especie de terapia á que nos sometemos para facer o que nos gusta facer, que é tocar e pasalo ben tocando, e ver que a xente o pasa ben co que facemos nós.
Diciamos que a gaita é sentida como un signo da identidade galega xa no Coloquio do P. Sarmiento, opúsculo escrito polo ano 1746. O feito de a gaita ser en Escocia un emblema non menos nacional que entre nós contribuiu a robustecer o celtismo popular como ideoloxema componente de certo nacionalismo galego.
Os grupos tradicionais e puros integrados canónicamente por unha ou dúas gaitas, um bombo e un redobrante entraron en crise nos anos trinta e cuarenta do século XX. O seu purismo máis e máis reducíase a alguns músicos míticos coma os Soutelo e o grande refuxio deles eran os coros galegos aínda que a función destes fose básicamente vocal.
Na Terra de Celanova, onde Curros situara un dos sonados gaiteiros literarios cal é o de Penalta, só había na miña infância un: o gaiteiro da Gandarela, um tipo roxo do pelo e simpático que emigrou a Venezuela co seu instrumento.
Para facer a procesión da Virxe do Cristal, e ao non poder contar con gaiteiro ningún, os meus veciños houberon de tocar a danza, con dor de corazón, co clarinete. Hoxe, felizmente, os toques da danza de Vilanova dos Infantes son interpretados por un clarinetista profisional, si, pero que para a ocasión se fai gaiteiro: Paulino, acompañado de dous percusionistas de luxo que son o Rinrín no redobrante e o Dardo ao bombo. Eles son a imaxe da permanencia.
Quero decer que houbo um tempo negro no que desaparecían os gaiteiros en Galicia. Era o tempo no que os arqueólogos e os etnógrafos abandonaban o nome de Galicia para adoptar o de Noroeste Hispánico e as empresas deixaban de ser “de Galicia” para, a imitación da monopolistica de Barrié de la Maza, terminar todas en NOSA: “Papatín patatán del Noroeste Sociedad Anónima”. Seguindo unha tendencia de anteguerra, as bandas de música, sempre tan zarzuelistas, impúñanse nos cuarenta e cincuenta nas festas e romarías e alí foron consideradas a clase musical alta até que as orquestras as fixeron recuar.
A gaita, a gaitiña, foi reducida aos días festivos menores e considerada inferior. Sobre 1954 eu asistín en Salcedo (Pontevedra) a unha grande apupada por parte da mocedade cando os gaiteiros subiron ao palco en lugar dunha banda de música. Os gaiteiros só eran buscados para festas ínfimas ou para procesións con marchas rituais, como é a famosa do Corpus de Pontevedra.
O gaiteiro marxinal, de taberna e toldo de romaría, que competia co acordeonista, mantívose durante moito tempo aínda. Na noite do fogo do Apóstolo era habitual das esmorgas nocturnas dos que, vindos de lonxes vilas e aldeas, velaban e se embebedaban.
Foron os anos sesenta os da Resurrección da gaita. Tendo como santuarios os Coros, naceron novas agrupacións deste tipo como, por exemplo, “Lembranzas Galegas” e “Flores Mareliñas” no entorno no que eu vivo. Entidades privadas, coma o Colexio Fingoi de Lugo, diron en dar leccións de gaita. Fora da Galicia Administrativa, no Bierzo e na Terra Eonaviega, a gaita galega era estudada e recuperada polos mozos. Os movementos estudantis de Compostela no 68 tiveron os seus gaiteiros. En Ribadeo naceu e floriu unha banda de gaitas feminina, pois neste tempo tamén as mozas se convertían em “meniñas gaiteiras” (Rosalía) deixando a tras para sempre o machismo, mesmo mítico, do oficio. En Vigo celebrouse, para ser interrompido por razóns políticas, o Festival do Mundo Celta.
Nel tiveron moito éxito as cornamusas (ai, de influencia escocesa) dos bagad que Cunqueiro fora contratar a Bretaña. Naquel país celta Cunqueiro tivo unha entrevista co musicólogo Patrick Monjarret, quen anos máis tarde habería de facer varias viaxes a Galicia. Nacía así o proceso, de raíz ideolóxica celtista, da influencia de Irlanda e das Bretañas sobre a música galega e sobre a nosa gaita, o que sería moi fructífero e arrequecedor.
Apareceron novos grupos tradicionais como “Muxicas”. Logo comezaron a ouvirse soar gaitas en algúns enterros. E chegamos ao día de hoxe no que hai mais persoas en Galicia que saben, mal ou ben, tocar a gaita do que houbera nunca na nosa historia. Curiosamente, este auxe da gaita vai acompañado dun auxe da música galega instrumental, moi mestizada coa irlandesa mormente, e dun grande retroceso da canción, tanto da coral como da individual.
Nunca tanto soou a gaita em Galicia e nunca tan pouco se ouviu cantar en galego. Mesmo hai, na era da gaita na que vivimos, certos cantantes que aportuguesan as súas voces e lusitanizan afectadamente a dicción do seu galego. Finalmente, Fraga Iribarne cumpriu o seu soño de encher de gaiteiros o Obradoiro. Pro estas gaitas presidenciais eran mais ben herdeiras das da “Legión Gallega” do coronel franquista Juan
“A militancia no idioma haina que manter sexa como sexa, se é nos escenarios mellor”
Dende o nacemento de Fuxan os Ventos nos anos setenta máis de trinta persoas pasaron pola agrupación, pero seguen mantendo a súa identidade coma o primeiro día. Unha idiosincrasia que Antón Castro, integrante do grupo, define coma un duro traballo da “musica tradicional e cos poemas de autores galegos cun transfondo reivindicativo claro”. Despois de varios anos sen actuar en directo, o pasado mes de outubro volveron a subirse aos escenarios animados pola produtora Nonsi. O público deu o seu apoio masivo esgotando as entradas, e Antón deixa a porta aberta a futuras actuacións, “se sae algo máis para presentar esta xira fóra de Galiza ou o que sexa, pois ben acollido será”.
- Estades sorprendidos pola acollida do voso regreso? Que volvas despois de tantos anos sen actuar nos escenarios e que todas as entradas estean esgotadas é algo que te anima. Saber que vai estar chea a sala os dous días da actuación é algo que te enche por dentro.
- Que vos animou a regresar aos escenarios despois de tantos anos sen pisalos? O motivo fundamental foi que houbo unha proposta da produtora Nonsi de dúas actuacións en Santiago, cunha banda de música detrás e coa posibilidade de levar colaboracións. Isto para Fuxan os Ventos era un soño. Tamén había outro matiz, que tíñamos dous discos gravados dos que non fixéramos directos ningún. Outra cuestión é que había moita xente que nos dicía que os seus fillos tiñan no seu fondo musical a Fuxan os Ventos e que non estaría de máis que nos escoitasen. E o poder facelo é cumprir un soño que todos tíñamos
- Despois desta experiencia, destas dúas actuacións, prantexáchedesvos facer unha xira? Inevitabelmente cando volves a un escenario a pregunta que te fas é sempre a mesma: facer todo este esforzo só para dúas actuacións? Pois se sae algo máis para presentar esta xira fóra de Galiza ou o que sexa, pois ben acollido será, pero nós estamos centrados fundamentalmente nestas dúas actuacións, pero estaremos atentos ao que aconteza, porque os colaboradores están avisados só para estas dúas, e a ver o que pasa. Entre nós falámolo, pero é algo que non temos valorado. - Un novo disco é viábel neste momento? Nestas dúas actuacións grávanse os directos, en principio só cabe esa posibilidade.
- Pero un disco con novas cancións? En principio non. O grupo se non fose polo contacto que a produtora Nonsi fixo con nós, non estaríamos facendo nada por volver aos escenarios. Habitualmente estamos ensaiando xuntos as cancións ou melodias que van aparecendo, sempre estamos un grupo de 4 ou 5 facendo arranxos pero non estaba no noso ánimo hai 6 meses estar cantando nos escenarios. Chegou a proposta e puxémonos as pilas, apeteceunos facelo, o que vaiamos facer a partir de agora é unha cousa que teremos que falar entre nós.
- Pasaron máis de 30 persoas como integrantes de Fuxan os Ventos, é difícil manter a personalidade do grupo despois de tantos cambios? A cuestión é que dende hai vinte tantos anos estamos as mesmas persoas, pero seguimos mantendo contacto con xente que estivo no grupo. O importante é manter a personalidade. Fuxan os Ventos é un proxecto que nace nos anos setenta e toda a xente que marcha e se incorpora a este proxecto ten claro o que xa hai: que traballamos a música tradicional e poemas de autores galegos fundamentalmente e que temos un transfondo reivindicativo, tanto as letras como os lugares onde actuamos, en defensa da lingua, dunha Galiza que poida decidir o seu destino. Aí é onde hai que marcar o destino de Fuxan os Ventos, e a xente que sempre pasou estaba de acordo nesas dúas cuestións: a cuestión idiomática e a defensa de que Galiza se fose desenvolvendo por ela mesma.
- O momento actual, o debate que existe sobre a lingua galega, influiu na vosa volta? Iso inflúe non como grupo, senón como cada un de nós o sentimos en nós mesmos. Non é que se volvese por iso, porque hoxe en día hai xente que está cantando en galego, hai xente que reivindica o idioma. O que está claro é que a militancia no idioma haina que manter sexa como sexa, se é nos escenarios mellor, fóra deles haino que levar a onde faga falta. O caso é que a produtora que nos chama é quen desencadea toda a cuestión, nada máis.
- Que valoración se pode facer do panorama musical que Galiza vive na actualidade? É un panorama dunha riqueza moi grande, xa dende o punto de vista só da música tradicional hai moitos grupos. Hai un nivel moi alto e iso é moi animoso para a produción musical. O que acontece é que creo que ten que ir parello esa cantidade de xente que sabe tocar e toca facendo musica tradicional con que leven na súa vida o idioma e ese traballar por Galiza e a súa música como conciencia de país.
El jazz de vanguardia y la música tradicional son lenguajes musicales propicios para el hermanamiento. Lo sostiene el contrabajista Baldo Martínez (Ferrol, 1959) y acaba de averiguar la intersección con el Projecto Miño, una ambiciosa formación de diez músicos donde, según su propia definición, "conviven de modo natural el swing y la pandeirada". A lo largo de ocho composiciones, el experimentado artista ferrolano ha ido descubriendo una nueva técnica: "Improvisar como jazzista aplicando patrones de la música folclórica, en este caso gallega". El Festival de Jazz de Madrid acogió ayer, en el teatro Fernán-Gómez, la puesta de largo del jugoso experimento.
Ocho años de rodaje ha tardado este Projecto -con jota lusista- en materializarse como criatura discográfica para el sello Karonte. "De Portugal nos separa un pasillo angosto que nunca acabamos de recorrer; Coimbra o Braga presentan programaciones de música vanguardista e improvisada que a este lado de la península resultarían escandalosas".
Habla por propia experiencia. "Ocho años después, me proponen cosas desde Perpignan, pero lo del Festival de Jazz de Madrid constituye toda una excepción", dice. Y eso que el Projecto Miño no tiene nada de inescrutable. "Aún me sonrojo cuando me consideran un músico vanguardista. Ni pretendo resultar sesudo ni creo que sea el caso".
La idea del maridaje jazz/folk surgió de una zanfona, ese maravilloso cacharro medieval de manivela y cuerda frotada que el maestro Mateo inmortalizó en el Pórtico de la Gloria compostelano. Baldo reconoce que le parecía un instrumento "algo rudo" hasta que se lo oyó tocar al francés Valentín Clastrier. El enamoramiento fue instantáneo. "Es como un violín ancestral de una sola cuerda, un tesoro de expresividad amplísima", describe, entusiasmado.
Junto a Clastrier -que figura como invitado-, acciona la manivela el vallisoletano Germán Díaz, sobrino del folclorista Joaquín Díaz y auténtico virtuoso universal del instrumento. "Germán tiene 29 años y casi podría ser mi hijo", asume Martínez entre risas, "pero compartimos una energía similar, un cierto gusto por el riesgo. Yo me reivindico como músico de jazz".
Completan la alineción del Projecto Miño una cantante de evidente formación folclórica, Maite Dono; un guitarrista eléctrico (Antonio Bravo), y los poderosos metales de David Herrington, Chiaki Mawatari y Alejandro Pérez, entre otros. Todos ellos dan cuerpo al peculiar "jazz folclórico galleguizado" que Baldo Martínez ha pulido y perfeccionado durante el último lustro y medio. "No soy ninguna autoridad en materia folclórica", se disculpa Martínez, "pero la música gallega cuenta con la inmensa riqueza de su diversidad."
¿Y ahora? Baldo admite que en su cabeza bulle una segunda parte, y que el último tema del álbum, Fogar de Breogán, "hace las veces de 'continuará'...". De repente, hace una pausa, respira hondo y se confiesa: "Sólo espero que no me lleve otros ocho años. Un proyecto de 10 músicos requiere de ciertas ayudas. No pido limosnas, sólo cierta sensibilidad cultural".
En la Michigan State University trabaja desde hace 12 años un catedrático vigués empeñado en dar explicación académica a la caída del telón de grelos que aislaba a Galicia del mundo. La liberación comenzó con el Estatuto de Autonomía y los himnos de la revolución corrieron por cuenta de la movida y el folk. Pero la movida tropezó con Madrid como única vía para trascender, mientras que el folk apeló a las raíces celtas y supo dar el salto al planeta y fundirse con otras músicas sin intermediarios. Como consecuencia de todo esto y de algunas cosas más, una década después empezó a organizarse el Movemento Bravú, que a lo mejor aquí nunca llegó a las aulas magnas por rebelde y festeiro, pero que en Michigan va a ser estudiado como un ejemplo de la convivencia sin complejos entre lo rural y lo urbano, lo global y lo local.
Proyecta con otros profesores el primer centro de estudios gallegos de EE UU
Los alumnos aprenderán términos como tralla, landrú, arroutada y ferralla
Smells Like Wild Spirit: Galician Rock Bravú. Between the Rurban and the Glocal. Éste es el título que le ha puesto el profesor José Colmeiro, 25 años dando clase en EE UU, a uno de los temas que impartirá en 2009 dentro del módulo de nuevas músicas del curso de Cultura Ibérica Contemporánea. En el departamento de Filología Hispánica y Portuguesa, Colmeiro y otros profesores se han propuesto mostrar a los alumnos ("tanto de origen latino como angloamericano") que en lugares como España hay diversidad de lenguas y de culturas y late con fuerza una periferia que está dejando de serlo.
La música de Os Diplomáticos, Skornabois, O Caimán do Río Tea, Os Rastreros, Os Papaqueixos, Tres trebóns o Yellow Pixoliñas quizás caliente el invierno de la ciudad de Lansing, a orillas del lago Michigan, donde ya ha empezado a nevar. A lo largo del curso, Colmeiro intentará explicar a cerebros tan ajenos al Galician way of life los cimientos ideológicos de eso que Rivas llamó punkismo máxico y términos imposibles de traducir como tralla (rowdy noise), arroutada (rapture, fit of fury), regueifa (popular improvissational poetry), son da ferralla (scrap tin cap sound) o Irmandiños (medieval Galician popular uprising). En los meses que la universidad dio al profesor para preparar sus lecciones, Colmeiro no halló un término ni medio aproximado para trasladar landrú al inglés: "Al fin, opté por punk. Es lo que pasa cuando se tocan materias tan alejadas de la tradición académica", dice.
Con muchas vueltas, logró en cambio una explicación para bravú. Un cruce entre lo bravío y la bravura que alude a lo "indomesticado", lo "salvaje", lo "intrépido", el espíritu de "resistencia cultural", la "subversión política" y, como diría Xurxo Souto, gurú del movimiento, "el sabor y el olor de la carne sin capar". En realidad, según el catedrático, el movimiento, "eminentemente masculino", responde al temor a una metafórica castración de una Galicia que reivindica sus raíces para unirse al Universo. Este miedo al centralismo capador se refleja en unas letras "cargadas de testosterona".
"El bravú es la puntita del iceberg de unas iniciativas culturales y económicas interesantísimas que están contribuyendo a la reconfiguración de la identidad cultural gallega y su reposicionamiento en el mundo", defiende Colmeiro. Todo esto puede interesar a los universitarios americanos, pero para meterles ganas, como paso previo, Colmeiro dio una conferencia el viernes titulada ¿Dónde está Galicia? Algo fundamental en un país donde muchos "creen que España es una provincia de México". "Aquí, Galicia no sale en los mapas", sigue el profesor. "Como en los libros de ¿Dónde está Waldo?, a Galicia, en EE UU, todavía hay que buscarla", y esto a pesar de "Zara, el Camino de Santiago y nuestra ligazón natural con infinidad de países a través de los emigrantes".
El 27 de octubre, Colmeiro fue feliz cuando vio a Cristina Pato y su banda acompañando al chelista Yo Yo Ma en The Colbert Report, un programa que arrasa en EE UU. "Tocaron una panxoliña. Era la primera vez que una gaiteira gallega triunfaba en la tele de este país en prime time", recuerda encantado.
Para ahondar en sus teorías sobre "la Galicia postperiférica", Colmeiro proyecta con más profesores de universidades americanas crear hacia 2010 el primer centro de estudios gallegos de EEUU. Mientras, prepara dos libros: Galeg@s sen fronteiras (de charlas con creadores, para Xerais) y el ensayo Resituando la cultura gallega: visiones periféricas, posiciones globales, que pasará a la historia como el primer libro sobre cultura gallega en inglés.
"Cuando los americanos llegaron al rap, aquí ya había retranca, picardía, ingenio", lanza Pinto d'Herbón al grupo de adolescentes que acuden los sábados desde octubre al curso de rap y regueifa. Organizado por la Concejalía de Juventud de A Coruña, su ánimo es el de fomentar el gallego entre los jóvenes a golpe de versos y ritmo con dos estilos musicales diferentes y a la vez parecidos.
Los orígenes son similares, aun separados por siglos de distancia: la regueifa, un ancestral arte de hacer cantigas populares con poesía improvisada, lleno de ironía y sarcasmo, nació en Galicia de las clases más desfavorecidas y analfabetas que hicieron de la oratoria un arma para arremeter contra el sistema, los curas y los políticos. "Igualito que el rap, que salió del Bronx más pobre", apunta D'Herbón.
Junto a su colega Luis O Caruncho, culminarán este taller el día 22 de noviembre con una clase final y conjunta con Serxio García, del grupo gallego de hip hop Dios ke te crew. No es la primera ni la última colaboración de estos dos regueifeiros profesionales con el rapero de Ordes. Los tres protagonizan el documental Da regueifa ao rap de Pilar Faxil y Helena Villares, estrenado la semana pasada en Santiago.
Hay una conexión evidente entre sus artes, por mucho que una proceda de la tradición y la otra de tiempos modernos. O pese a que el rap, de ritmo libre con provocadora letra recitada, resulte mucho más fácil que la regueifa. Ésta requiere no sólo tener el don de la ironía y del sarcasmo, sino el de improvisar en cuartetas, es decir: componer cuatro versos de ocho sílabas, de los cuales deben ser asonantes el segundo y el último.
"Es difícil", corroboran los jóvenes asistentes a este curso. Este sábado, tuvieron que "hacer controversia" en versos sobre el botellón. Unos regueifaron a favor con las palabras ligar, barato, compartir, garrafón y otros se opusieron con rimas sobre el alcoholismo, el descontrol, las meadas, los vómitos y el desorden. Los adolescentes que siguen prefiriendo el rap, aseguran, aunque descubren con curiosidad y asombro la regueifa, destacan Aldán y Samuel.
Este último se maravilló al aprender por boca de su abuelo que procede de Ponteceso, tierra de "grandes regueifeiros" aún hoy. O al descubrir cómo nació la regueifa, un pan para las bodas por el que combatían, con la palabra y los versos, dos hombres. "Improvisaban una controversia, siempre ácida, y el que se quedaba con la última cuarteta, decidía el reparto del pan y se llevaba los mejores trozos", relata Samuel.
Pinto D'Herbón, que ya lleva tiempo dando con O Caruncho talleres en institutos, asegura que pese a la dificultad, surgen regueifeiros. El éxito del primer concurso de esta "poesía controvertida", hace año y medio en Vigo, con la participación de mil estudiantes de Secundaria del sur de Pontevedra demostró "que hay cantera". "Las mejores son ahora las chavalas, mucho más echadas para adelante".
A participación de Galiza no Womex saldouse con éxito, e pode ser considerada un 'paso adiante' para a apertura de novos espazos de comercialización.
Este tipo de feiras non están pensadas, en principio, para xerar un negocio a curto prazo. E máis aínda nos últimos tempos, en que se vén percibindo que a mercados como o Womex acoden moitos máis vendedores ca compradores, o que dá lugar a un certo desánimo. Así é todo, continúan sendo importantes para xerar movementos e construír estratexias a medio e longo prazo, como é a que se artella ao redor da marca Galician Tunes. Porén, Xabier Alonso, da Asociación Galega de Industrias Musicais (AGEM) salienta a extraordinaria corrente de negocio que se xerou neste Womex para as empresas galegas, "houbo algunha que realizou até 25 entrevistas de traballo nos tres días efectivos da feira". Alonso destacou igualmente o éxito dos artistas que actuaron na 'noite galega': Budiño, Mutenrohi e Narf, "o público destas feiras está demasiado afeito a ver concertos, e é difícil ver como se emocionan cunha actuación, como esta vez".
Tamén o director xeral de Creación e Difusión Cultural, Luís Bará, cualifica de "moi positiva" e de "paso adiante" a participación galega no Womex: "foi recoñecido por outras delegacións presentes alí, tanto a nivel da presenza institucional, a nivel de contactos comerciais das empresas galegas, e a nivel de aceptación e visibilidade dos nosos artistas". Malia a que nos últimos anos o pop-rock galego experimentou un avance moi importante, mellorando a calidade e capacidade de exportación das súas propostas, a world music segue sendo o gran mercado para a industria musical galega, sobre todo para a música en galego, "o público das músicas do mundo é moito máis receptivo a escoitar grupos que cantan noutras linguas, e aí o galego ten cabida", di Xabier Alonso.
GalicianTunes A consolidación da marca GalicianTunes representa unha "segunda fase" na estratexia de internacionalización da música galega. Durante moito tempo Galiza tivo que loitar contra a imaxe da música do Estado Español que se vendía no extranxeiro: ritmos (e lingua) moi alleos aos nosos. Pero a marca 'España' tiña moito camiño andado e de xeito provisional a estratexia galega pasou en parte por facer un oco nos instrumentos de exportación da música española, por exemplo a marca 'sounds from Spain', na que Galiza se insería en todos os Womex até este ano. "Fíxosenos moito dano ao impoñer un único tipo de música 'española' para a súa exportación", denuncia Xabier Alonso.
Esta semana Galiza participa de forma pioneira no festival Atlantic Waves, concibido como a porta de entrada da música lusófona no mercado anglosaxón. E en poucas semanas chegará unha nova edición de Cantos na Maré, un evento pioneiro e que cada vez esperta un interese maior en todo o mundo, principalmente en Brasil. "É un sector absolutamente estratéxico que cada vez vai cobrar maior importancia: a economía da lingua", di Alonso. "Galiza está no eixo de dous mundos: o castelán, que é unha lingua en franco crecemento, e a lusofonía, cunha importancia económica absoluta a través de Brasil".
As empresas galegas non deixaron de moverse, utilizando ademais estratexias de moi distinto tipo. Abada, por exemplo, combina o esforzo levar fóra a calidade de Marful (varios concertos en España e máis no Festival de Sines), Fía na Roca (concerto en Bos Aires), Bellón e Maceiras (Alemaña, EE.UU., Suíza, Polonia ou Barcelona) ou Leilía (Bós Aires, Brest, Lorient ou Salamanca), con utilizar as innegábeis posibilidades de Batuko Tabanka, ou representar aos grupos bretóns Les Trompettes du Mozambique e Bagad Kemper para toda a península. Mutenrohi é habitual todos os veráns nas Illas Británicas ou Francia da man de Zouma. E Nordesía exporta a todo o mundo tanto a artistas galegos como Uxía ou Narf, ou outros autores lusófonos como Nancy Vieira.
Mercados para a música galega Os espazos para o crecemento son moitos. De feito, o camiño está pouco máis que encetado. Está o mercado lusófono, moi próximo xeograficamente a través de Portugal, pero no que até o de agora os froitos conseguidos foron pouco máis ca simbólicos. "Avanzouse pouco e hai moito camiño por andar, por moi boas que sexan as relacións persoais de Uxía, ou aínda que empresas como Abada, Nordesía ou La Fábrica de Chocolate estean realizando un traballo moi bo", di Xabier Alonso, que engade que "quizais en certa forma estase errando o enfoque por intentar ir só ou en primeiro termo a Portugal, por estar aí á beira". Alonso cre que o mercado é Brasil, por dimensión e pola distinta percepción que os brasileiros teñen con respecto a Galiza, moito máis aberta que a que teñen os portugueses. Así, nos últimos anos non deixa de crecer o interese de Brasil por iniciativas como Cantos na Maré, e por exemplo a AGEM vén de pechar un acordo de intercambio de artistas coa súa asociación homóloga no Estado de Minas Gerais, con máis de vinte millóns de habitantes. Nestes momentos negóciase a extensión deste acordo a todo o Brasil.
Está tamén o resto do Estado, no que ás veces semella complicado penetrar con música feita en galego; por esa razón Luís Bará apunta a Euskadi e aos Países Cataláns como mercados máis receptivos para a música galega, principalmente Cataluña, onde cada vez son máis os grupos galegos que se desprazan para ofrecer concertos; unha das últimas accións de Galician Tunes, o cd GZPop que se distribuíu coa revista Enderrock, apuntaba nesa dirección. Pasou xa máis dunha década dende o boom do folk no Estado Español, que levou a Luar na Lubre ou a Carlos Núñez a vender ducias de milleiros de discos; ese auxe non foi aproveitado, seguramente porque naquel momento a industria musical galega aínda non estaba madura.
Finalmente, Bara apunta tamén ao "espazo atlántico" como albo da estratexia galega de comercialización da música, en referencia aos países europeos nos que a música de raíz celta é máis popular, como as Illás Británicas, principalmente Irlanda e Escocia, así como Bretaña, onde Galiza será protagonista no ano 2009, ao ser nomeado 'país convidado' no Festival de Lorient. Outro dos obxectivos naturais debe ser hispanoamérica, polos vencellos culturais estabelecidos por Galiza a través dos seus emigrantes. Pero nun mercado global ningún espazo debe ser desprezado, como recorda Bará, que apunta aos Estados Unidos, Australia ou Asia como destinos da música galega. Coñecido é o éxito acadado por Milladoiro en norteamérica ou Xapón, por Carlos Núñez no surleste asiático, ou por artistas como Apenino na China. "É un obxectivo a medio-longo prazo", di Bará, "pero hai que ter en conta que son culturas moi receptivas".
Con Fanny + Alexander, NARF e Dios Ke Te Crew. Unha reportaxe de Olalla Vaamonde sobre a relación entre a música e a poesía na escena galega no programa Libro Aberto da TVG.
Se falamos de Ramiro Cecilio Casabella López (Ferreira do Valadouro, 1946) estamos a falar de canción galega. Miro Casabella, nome polo que se lle coñece máis, estivo vencellado nos seus inicios ao grupo Voces Ceibes e máis adiante ao grupo de folk DOA. Agora, a piques de publicarse a súa biografía, preséntase na Coruña o día 16 de outubro (Teatro Rosalía de Castro, 21 horas), cun concerto en compañía do cantautor catalán Raimon. Todo un luxo.
(...) Que lembra do primeiro encontro con Raimon?
O primeiro encontro foi nun cine, no meu pobo, sendo eu un rapaciño de 16 anos, vin un documental no que aparecía un rapaciño cantando unha canción estupenda, Al vent. Quedei abradiado de ver a alguén cantando nun idioma mal visto. Ese foi o meu despertar a unha nova canción e empecei a cantar no meu idioma, o galego. Ese foi o meu primeiro encontro. Un ou dous anos despois fun a Barcelona a velo actuar, e empecei a cantar dunha forma intencionada e tamén con intención.
Cando comezou no mundo discográfico de Barcelona estaba moi por diante de Galiza neste aspecto,e os músicos galegos que tiveron que graver en Cataluña. Mudou moito a situación hoxe en día?
Daquela non é que Cataluña estivese moito máis adiante, é que Galicia non estaba. Non había nin aparatos para escoitar os discos. Agora mesmo a cousa si mudou moito neste senso. Agora editar un disco non é nada complicado. O problema é a distribución e a crise da industria por mor da piratería.
Que queda do espíritu de Voces Ceibes nos músicos actuais?
Quedo eu. Eu son o primeiro e o derradeiro de Voces Ceibes. Dos que comezamos a cantar por aqueles anos xa non queda ningún. Estou eu, que nunca deixei de cantar. Estiven un tempo calado, pero escoitando, simplemente.
Da crítica á ditadura ata o Prestige tocou moitos temas. Cales son os que lle interesan na actualidade?
Séguenme a interesar as cousas que nos están pasando cada día. É por iso que continuan vixentes as cantigas dos poetas, e eu sigo traballando nelas, xa que falan da emigración, de estimarnos a nós mesmos, de combatir o odio.... O noso combate é diario.
Rematamos, se lle parece, falando dos proxectos de futuro.
Neste país proxectos de futuro teño poucos. O meu proxecto de futuro, de momento, é ir cantando... Tentei facer unha serie de actuacións polos institutos galegos, pero non o conseguín, os meus intentos non saíron adiante. Neste país interesa máis aparentar, enviar embaixadas culturais para mostralas ao mundo, pero o primeiro que temos que facer e mostralas aquí, na casa. Cos cartos gastados no aniversario do Himno poderíamos ter feito moito aquí.
Polo momento, o meu futuro é o que me vaia deparando cada día.
Son voces protagonistas da lembranza (e permanencia) dunha época na que agromou a reinvindicación da cultura e a lingua propia, nos estertores do franquismo. Miro Casabella e Raimon contan para ANT TV as dificultades polas que pasaron durante o fascismo, pero tamén como despois foron ingnorados.
A loita contra a inxustiza e o sometemento de Galiza e a reivindicación da lingua tiveron unha voz propia nos estertores do franquismo: o 9 de maio de 1967, o cantautor Raimon (Xátiva, 1940) ofreceu un concerto no estadio universitario de Compostela, que sería o punto de partida deste movemento da canción protesta. O paraninfo da facultade de Medicina da mesma universidade acolleu, case un ano despois (o 26 de abril do 68), un recital no que se musicaron poemas, nomeadamente de Celso Emilio Ferreiro, e se interpretaron composicións propias.
Benedicto cantou "Eu son a voz do pobo", "Un home", "Loitemos e Carta" a "Fuco Buxán"; Xavier, "Monólogo do vello traballador", "María Soliña", "Romance incompleto" e "Longa noite de pedra"; Guillermo Rojo, "Quen tivera vinte anos", "Tirade ao chan os fusiles", "A vós irmáns", "Señor, eu fun poeta"; Xerardo Moscoso, "Deuda cumprida" e "Réquiem Nº II" e Vicente Araguas, "Comunión", "A cea" e "Eles non sabían cantar". En maio, xuntáronse Araguas, Benedicto, Xavier e Moscoso, amais de Margariña Valderrama e Alfredo Conde, coa idea de crear un colectivo semellante ao catalán Els setze jutges ou os vascos Ez dok amairu.
Aí naceu Voces Ceibes. En xuño dese ano, por medio de Salvador García Bodaño, acordouse co selo Edigsa, de Barcelona, publicar o primeiro disco de cada un dos catro compoñentes, que se gravaron finalmente no outono. A finais dese outubro houbo trece actuacións en varias localidades galegas (Vigo, Ourense, A Coruña, Ferrol, Pontevedra...), e xa o 1 de decembro tivo lugar a actuación máis importante, no teatro Capitol compostelán, con Benedicto, Xavier, Guillermo Rojo, Xerardo Moscoso, Vicente Araguas e, xa daquela tamén, Miro Casabella.
O 25 de xaneiro de 1969 o goberno declarou o estado de excepción que supuxo a paralización dos recitais. Ese ano actuaron en París, e ao ano seguinte houbo cambios no grupo, ao marchar Xavier e entrar Xaime Barreiro Gil, ao marchar Benedicto a facer o servizo militar e deixar tamén Guillermo Rojo o colectivo. En decembro entrou, por breve tempo, Tino Álvarez, e na primavera de 1971 deixouno Miro Casabella e entraron Suso Vaamonde e Bibiano. No 72 participaron na gravación do disco colectivo Cerca de mañana con Lluís Llach, Elisa Serna, Julia León, Pablo Guerrero, Xavier Ribalta, Imanol Larzábal, Adolfo Celdrán e Juanele, que saíu ao mercado en 1973 fóra de España. O grupo disolveuse no 74.
ANT TV conversou con Raimon e Miro Casabella, dous hitos da canción protesta en Cataluña e Galiza, para acercarnos as súas vivencias nunha época convulsa.
Pasou o boom do folk e quedan aínda máis arredados aqueles anos nos que a xuventude apagaba na música a sede de identidade nacional. Os sons tradicionais deberán asentar as súas raíces sobre un solo inestábel, o dunha Galicia que xa pouco ten que ver con aquel país no que perdurou durante xeracións. A música tradicional, di Mercedes Peón, é hoxe por hoxe unha flor hiperdelicada. Sen o contexto preciso, corre risco de morte. Como sobrevivir? Como conectar coas novas xeracións? Como resolver o debate entre innovar e conservar? Cal é o papel que xogou, pode xogar ou debe xogar o poder na súa potenciación? Cal é a situación actual do ensino da música de raíz? A todas estas preguntas responderon Mercedes Peón, Xosé Luís Foxo e Rodrigo Romaní, dende a experiencia de relacións ben distintas coa música mais co denominador común dunha paixón compartida. Falaron de vagar, nunha conversa demorada ao longo de dúas horas, en pleno corazón de Vigo, na sede da Fundación Carlos Casares. Nun momento do debate, os participantes detiveron a ollada na fiestra: A vexetación impúñase ao cemento nunha casa en ruínas da urbe. Dun ou doutro xeito, semella que as flores delicadas tamén buscan vías para sobrevivir.
Un texto de Belén Puñal
Mercedes Peón, cantante, música e compositora Xosé Luís Foxo, director da Real Banda de Gaitas de Ourense Rodrigo Romaní, director da e-Trad, Escola de Música Folk e Tradicional de Vigo
Como entendedes a relación entre a cultura popular e a música tradicional?
Xosé Luís Foxo: A cultura tradicional de Galicia non se pode entender sen a música tradicional. A música é cultura e a cultura é música, e especialmente en Galicia, porque o pobo de Galicia canta moitísimo e miles de cantares se crearon no ambiente popular. A música de Galicia viviu no pobo e esa é auténtica cultura, non só a nivel musical senón tamén lingüístico.
Mercedes Peón: Popular na cultura mestúrase co que se populariza. Podemos considerar popular calquera canción da que queda unha pegada clara, mesmo da música pop que chega pola radio. A música tradicional é a que chega oralmente de pais e de nais a fillos e fillas, mais dende o meu punto de vista teñen que pasar catro xeracións por medio. Nun momento dado pode haber unha canción tradicional que se popularice porque, por exemplo, un grupo teña acceso aos medios de comunicación e a popularice.
Rodrigo Romaní: Cultura popular é a que non é culta, e que se xera a partir dun medio de vida fundamentalmente radicado no rural. Tradicional é o que se transmite por tradición oral. A música tradicional sería unha pequena parte da cultura popular de Galicia. O proceso de transmisión, unha vez que se sae do rural, perde o poder de creación que significa a transmisión oral. Cando unha persoa aprende unha música de oído, non adoita reproducila igual senón que ao cabo do tempo a vai transformando, e aí está o potencial creativo. Nós, ao recoller esas pezas nas escolas, interrompemos esa creatividade.
X.L.F.: Concordo co antagonismo entre popular e culto. Os artistas populares son creadores dun estilo e dunha linguaxe propios, e cando un músico culto ou un poeta intenta introducir algo nese mundo, non entra. “Unha noite na eira do trigo”, de Curros Enriquez, transmitiuse nos coros folclóricos pero non tivo éxito no rural. Os músicos cultos aproveitáronse dunha música que fora desprezada, como foron os gaiteiros e a música popular en xeral.
R.R.: Porén, hai moitos autores que fixeron un tratamento culto da música popular moi delicado. No século XIX, a música culta volve a súa mirada á música popular para contrarrestar a invasión da música italiana. Ese proceso de culturalización da música tradicional é o mesmo que estamos vivindo no XXI. O que cambian son as estéticas. Esta transformación pode entenderse como unha continuidade na evolución da música ou ben como unha translación do rural ao urbano.
M.P.: A música tradicional é como unha flor silvestre hiperdelicada. Para que sobreviva, é preciso que todo o que a rodea facilite a súa supervivencia, é dicir, para que eu naturalmente cante, non porque me pagan nun escenario, senón porque estando en calquera sitio a sociedade dea pé a que a música tradicional coexista e sexa contemporánea. Cando subo a un escenario a tocar a ribeirá, estou facendo unha performance, unha imitación, mais eu pertenzo á tradición cando estou con meu irmán, por exemplo, bailando na casa e entrando nese transo que necesitamos todos e ao que a música tradicional nos achega.
R.R.: A música tradicional non é un corpo de pezas que nun momento determinado se recollen nun cancioneiro, como unha foto fixa. A música tradicional é un proceso, e está tocada de morte, porque xa non hai esa transmisión xeracional.
M.P.: Entendo o que dis, Rodrigo, cando afirmas que está ferida de morte. Mais eu, cando daba aulas polas aldeas, xuntaba aos vellos cos nenos aos que ensinaba, e iso é fundamental para a súa supervivencia.
R.R.: Ademais, nese proceso interveñen unha serie de recursos, e os recursos de creatividade do pobo veñen da miseria, de modo que, con recursos limitados créase un universo sonoro fascinante. Iso xa non é así. Agora, a creación ten unhas características totalmente diferentes, e tamén outra transmisión, a través das escolas.
M.P.: Cando vou polo mundo adiante, dinme que fago música tradicional e eu fártome de negalo. Para min a música tradicional é a transmitida, e ten que ver co ciclo dun ano, cunha maneira de vivir… A evolución que poida darse sempre é insensíbel cara ao mesmo sitio. Si hai unha evolución pero de cambios insensibles, nunca radicais. Eu estou máis polo concepto de translación.
Na transición e nos primeiros anos de democracia, quizais polas ansias de liberdade e de identidade do momento, a xuventude conectou moi ben coa música de raíz tradicional. Coidades que, na actualidade, se está a producir unha desafección cara a ela nas novas xeracións?
X.L.F.: Na experiencia que temos de recollida, cando unha avoa canta un cantar, unha historia antiga, aos netos dálles vergonza.
M.P.: Cando se escoita algo tan sincero como a música tradicional, con semellante grao de beleza, calquera persoa queda impactada se non hai prexuízo, pero é que en Galicia hai un prexuízo moi grande, coa fala, coa tradición, con todo o que nos recorda o noso pasado pobre. A xente sempre quere imitar o máis chic, o que ten máis nivel económico. O que levou a que a xente fixera tanto labor de recollida nas aldeas nos anos 80 e 90, o que levou a ese auxe do folclore naquel entón, non foi unha estima grande polo antigo, senón as ansias de competir en concurso… Agora mesmo, aínda que haxa menos xente dedicada á recollida do folclore, si hai unha mentalidade mellor á hora de abordar esta tarefa.
R.R.: A comunicación é o primeiro axente educador. É, ademais, un negocio, e os produtos que se transmiten a través da comunicación son obxecto de negocio, entre eles a música. Como tales, eses produtos teñen que renovarse constantemente. A música que remite ao tradicional ten o seu lugar determinado e estable no consumo, lugar que sofre modificacións en función do uso social. Cando morre Franco, o pobo galego necesita un símbolo de identidade. A música de raíz tradicional sofre un boom comercial, que non pode durar porque non hai nada, agás esa circunstancia e o cambio social posterior, que o explique. Resitúase e ponse no sitio onde está. Non hai desafección, estamos no sitio no que nos colocan neste sistema económico.
M.P.: Como dicía Eric Fromm, os humanos necesitamos esa sensación orxiástica que se dá cando, en comunidade, hai un exceso: ese exceso de comida, de baile, de música. E iso témolo aquí pegado, na música tradicional. É como unha terapia. Os galegos temos un imaxinario latente violado e a sorte de que está aí. E algo teriamos que facer aínda que sexa só por saúde mental e física.
Nun momento determinado, ese gusto pola música tradicional tiña unha vinculación co “progre” para os mozos e mozas. Hoxe en día, as xeracións novas, nalgúns casos mesmo consideran que é carca…
R.R.: As referencias á tradición pasan á cultura urbana formando parte dun espectáculo e polo tanto adáptanse ás influencias propias do consumo da cidade. O que determina que sexa carca ou non é a estética do produto e o criterio do observador. Probablemente unha persoa de 20 anos diga que tal peza de Milladoiro é carca, pero ao mellor da última aventura electrónica de Mercedes Peón non pode dicir o mesmo.
Non pode acontecer, tamén, que as novas xeracións non teñan esa sede de identidade que había na transición e nos primeiros anos da democracia?
R.R.: Suponse que eses dereitos de expresión, de liberdade e de identidade, foron satisfeitos e xa non hai esa necesidade.
M.P.: Realmente hai un problema na didáctica coa transmisión da lingua. A lei non se cumpre. Os espazos do galego cada vez son máis reducidos porque hai unha preguiza tremendísima coa lingua e, en xeral, con todo o que ten que ver coa referencia galega. Ao mellor neste momento estase facendo un esforzo pero imos nunha decadencia tremendísima e iso aféctalle á música.
X.L.F.: Como iniciativa para achegármonos ás novas xeracións, dende a Real Banda de Gaitas publicamos un disco con Miriam Figueiras, unha nena que quedou finalista no concurso no que se escolleu o representante español en Eurojunior. Procurabamos un entronque dos nenos cos cantares vellos. Collín vinte cantares, adapteinos e sacámolos nun disco. E nalgún colexio póñeno pero non acaba de chegar.
R.R.: Recordemos cal é o primeiro axente educativo nesta sociedade, a comunicación.
M.P.: Nós tamén fixemos unha experiencia, sobre a historia do canto tradicional, que me encargou a Orquestra Sinfónica de Coruña. Contabamos co apoio dun contacontos excepcional, que sabía manter os nenos en vilo. Iso pódese facer, pero precísase iniciativa. E tamén se precisa o apoio da propia sociedade galega á hora de entrar con éxito no mundo da comunicación.
R.R.: Iso é unha anécdota, dentro do proceloso músico da educación musical. O que hai é un problema estrutural. Cando a comunicación é un negocio, non un servizo, o fracaso na aventura de educar está servido.
X.L.F.: Neste momento o mundo rural practicamente non existe. O contexto onde viviu a cultura de Galicia ao longo de varias centurias morreu. Esta perda é importantísima, porque o mundo rural é a auténtica Galicia, e iso mediatiza o desenvolvemento da música, da lingua… Por iso é necesario facer este folclore. Hai que facer grupos, recoller, pero o problema, de igual modo, é que xa non vive a música no seu contexto. Nos anos 80 había grupos de baile en todos os lados. Hoxe está moi esmorecido ese mundo, o folclore pasou de moda.
R.R.: No ano 2006, un estudo da fundación Son de seu revelou que hai 24.000 persoas estudando procesos que teñen que ver coa música tradicional en Galicia, 700 centros e 800 profesores. Ademais, circula unha cantidade importante de varios millóns de euros anuais en diñeiro negro. Hai profesores que traballan sen contrato, ensinando en garaxes e en sitios sen calefacción. Con esas cifras ninguén pode dicir que en Galicia estea desaparecendo ese fenómeno, ao contrario. Aínda máis, é moito máis grande o poder de exportación que Galicia ten coa músicas que teñen que ver coa tradición ca o que ten calquera outro país que nos rodea se falamos da Europa das nacións.
X.L.F.: É moi curioso ver a Mercedes Peón nunha televisión universal, e en calquera punto do mundo coñécese a Carlos Núñez. É importantísimo que Galicia se venda a través da música.
M.P.: Iso vennos moi ben para a economía e para gañarnos a vida. Pero o importante son os piares, a música tradicional. Como os grupos de aquí poden ter esa singularidade fóra? Somos orixinais porque temos unha orixe moi clara. Entón hai que mimar os piares. Necesitamos ter uns piares moi fortes para poder seguir a exportar todo isto, que nos beneficia economicamente, non sei se culturalmente. Por outra banda, na dinamización da tradición ten moito que ver a universidade. Musicólogos, etnográfos, antropólogos, sociólogos, deberían de dinamizar todo isto tamén.
R.R.: A universidade fai o que boamente pode cos recursos que ten. Para min, até os anos 70 e os 80 hai un desleixo de funcións por parte dos estamentos universitarios con respecto á música popular en xeral. Pero dende as xeracións que empezan dende os finais dos anos 70 até agora hai un meritorio avance nese sentido, avance cuxos froitos hanse nos vindeiros anos.
M.P.: Ao mellor cambia a mentalidade pero fáltalles moitísima información, que está en mans privadas.
R.R.: Eu creo que esa xeración está contribuíndo de maneira moi efectiva a sistematizar, dende un punto de vista metodolóxico, as circunstancias que teñen que ver coa música en Galicia e particularmente coa música tradicional e folk.
M.P.: Están editando dende a Universidade? Hai que editar, necesitámolo como a auga.
Canto á relación entre cultura popular e poder, considerades que se produciu unha instrumentalización da cultura popular? Foi bo o apoio que houbo dende o poder político cubríndoa coa pátina de cultura oficial?
M.P.: Para min non houbo apoio ningún.
E intrumentalización?
M.P.: Si, pero de símbolos. Que Galicia se sinta identificada coa gaita paréceme marabilloso, non me molesta en absoluto, e se fora coa pandeireta aínda máis. Pero na tradición non se fixo nada, está en mans de iniciativas particulares. Eu estaba metida nos grupos que recollían a xeracións tradicional, e en 25 anos vin como evolucionou e como a xente que nos transmitía a música tradicional foi morrendo.
R.R.: Calquera teoría ou poder político necesita símbolos e eses símbolos van cambiando, son un produto de consumo, como a propia política. Nun momento determinado, pode ser a música de jazz ou a pintura ou o audiovisual. Non creo que sexan negativas todas esas intervencións do Estado, non do poder, inxectando diñeiro en determinadas áreas culturais, pois con ese investimento pode facelas máis competitivas. Mais eu non vexo esa intervención política na música tradicional. A nivel de símbolos, nun momento determinado inxectouse diñeiro no mundo da gaita para dar a ver que estabamos levantando a música galega. Pero creo que a xente que participa do mundo dos grupos tradicionais non percibiu que houbera unha inxección do estado nesa área.
X.L.F.: A mediados do século XX creouse en Lugo un obradoiro de instrumentos musicais da man de Faustino Santalices e co mecenado da Deputación de Lugo. O poder botou man da zanfona e da gaita, e aínda se mantén este taller, e foi positivo. O Ballet Rei de Viana creouse na Deputación da Coruña con moito éxito nos anos 60, pero como estaba na man dos políticos, agora que veu unha nova forma de entender a cultura galega, deixou de existir. En Vigo, a universidade de instrumentos populares ten bastante que ver co oficial, e tamén foi positivo. En Ourense, a Deputación creou a Escola de Gaitas, de tal maneira que levamos o ensino da gaita a arredor de 160 puntos da provincia. En principio non é moi bo casorio o da cultura oficial coa popular. Ten o seu lado negativo, mais tamén o positivo. Calquera cousa que se faga para darlle vida á música tradicional é importante, aínda que teña unha vida efémera.
R.R.: O problema non é a relación entre cultura oficial e cultura popular, a intervención dunha noutra. É un deber do estado garantir o dereito á educación, tamén á musical. Outra cuestión é a potenciación de determinados produtos, que o réxime político en cada momento usa como símbolo. Na época na que o PPdeG gobernou, a Real Banda de Gaitas de Ourense era o símbolo da imaxe de Galicia no exterior. Agora, a Real Banda de Gaitas ocupa o seu sitio, e non é a representación da cultura tradicional ou de inspiración tradicional galega no exterior. Iso vai cambiando, porque vai cambiando a estética e o poder, para ben e para mal.
X.L.F.: Na Real Banda de Gaitas nunca un céntimo cobramos por nada. É unha afección que teño eu de estar todo o día metido na escola. A cultura popular é como un neno, ten o cariño que lle deas. A verdade é que os políticos normalmente teñen outros intereses e non lles importa que funcione isto. No caso da Escola de Gaitas da Deputación de Ourense, o que contan son os resultados e as realidades. Creo que hai un labor positivo, tradicionalista, guste máis ou menos, e queda un pouso, o que creo que foi positivo para o mundo da gaita.
R.R.: Non estou do lado do gusto estético de Xosé Luís Foxo, non me gusta a marcialidade, pero non vou entrar na guerra das gaitas que tanto espazo ocupou xa nos medios de comunicación.
M.P.: Á parte de ser gaiteira, eu veño do mundo das pandeireteiras, que foron as grandes omitidas… E logo, non esquezamos que unha banda de gaitas nunca foi tradicional. E os cuartetos con terceiras voces tampouco.
Hai unha liña de pensamento, da que formou parte Risco, que defende a permanencia da tradición tal cal, fronte a aqueles e aquelas que consideran que é preciso que a tradición evolucione para poder sobrevivir. Como vos situades no debate entre purismo e innovación? Cadaquén de vós encara a tradición dunha maneira particular. Acusáronvos algunha vez de traizoar a tradición?
M.P.: Eu nunca fixen iso. Non teño tal conflito porque eu nunca digo que faga tradición. Nunca me sentín acusada disto, ao contrario. Para min, repito, a evolución na propia tradición son cambios insensíbeis cara ao mesmo sitio, o que non ten nada que ver co que fago. Pinto un cadro coas cores que me gustan. Non vou a ningunha fonte, son parte da fonte. Son pandeireteira compositora. Nacín aí e véxome libre.
R.R.: Para min a música tradicional é un proceso que está en extinción. O que hai agora é outra cousa, que está suxeita ás pautas de comportamento que ten a sociedade no mundo urbano. Polo tanto, xa non se trata de innovación ou non, senón que vai seguir as estéticas que estean predominando en cada momento na sociedade, gústenos ou non.
M.P.: Oxalá sexa así.
X.L.F.: En Galicia igual había 200 coros en 1900. Hoxe quedan catro. Cada momento ten as súas cousas. Actualmente, grupos como o de Mercedes Peón están funcionando moi ben. Collen o sabor máis ou menos da música de Galicia, actualízana…
M.P.: Eu considero que non fago arranxos de tradicional. O que pasa é que teño unha tremenda pegada nosa. Creo que se non fixera folclore, probabelmente faría punk.
Cal é para vós o futuro da música de raíz tradicional?
M.P.: Son optimista. Ao igual que temos o fluxo sanguíneo a ritmo de 3 por 4 e de 6 por 8, e de pequerrechiños, cando somos fetos, o primeiro que escoitamos é iso, eu creo que ese fío que nos une co noso propio ser vai existir sempre. Cando estou na cidade e vexo como, nunha casa que deixaron abandonada en pleno centro da cidade, abrolla a flora, dáme a min que vou ser optimista. Terá outra existencia pero gozará de boa saúde.
R.R.: Unha flor estraña ten máis valor que unha flor habitual. Na medida en que a música tradicional ou os produtos derivados da música tradicional sexan máis escasos, van ser máis valorados. Gozará sempre da saúde necesaria para poder perdurar no tempo.
X.L.F.: A música comercial e folk, que se reinventa actualizada aos tempos, aínda ten futuro. A do pobo, os cantares de sempre, están tocados de morte. Por iso nós acabamos de facerlle un monumento a unha cantareira. Polo menos que quede constancia de que as mulleres do país mantiveron a nosa música a cambio de nada, sen cobrar, e esa é a auténtica música que si que está bastante tocada. Espero que grazas aos cancioneiros e recolleitas, polo menos perdure.
